Trots op Nederland, het is een gevoel dat de laatste jaren weer aan kracht wint. Nationalisme is in opkomst, met populisme en protectionisme in het kielzog. De burger verwacht van de overheid dat zij de Nederlandse belangen goed behartigd, en indien dit niet op korte termijn gedaan wordt, wordt zijn genadeloos afgestraft. Het vertrouwen in de Nederlandse overheid is over het algemeen niet hoog, maar de burgers verwachten wel veel van haar, zoals is gebleken uit het rapport van 21minuten.nl.(1)

Deze verwachtingen en “opvliegendheid” van de Nederlandse bevolking is onder andere te verklaren door de voortzettende individualisering en informatisering. Het internet verbindt ons allen en geeft ons een gevoel van keuzevrijheid en gelijkwaardigheid. Dat in het ongedigitaliseerde deel van de maatschappelijke structuur, met name de overheid(sdiensten), er nog steeds spraken is van een overheid en een onderdaan, brengt voor de burgers wantrouwen met zich mee. En om dit wantrouwen weer weg te nemen en een gevoel van gelijkwaardigheid te creëren, is de overheid begonnen met te digitaliseren.

Om dezelfde reden digitaliseert de rechtspraak ook. Door wetten en uitspraken op het internet te zetten, zijn ze in principe gedemocratiseerd, oftewel overal en voor iedereen bereikbaar gemaakt. Daarnaast kan digitalisering ook er voor zorgen dat de rechtspraak sneller, effectiever en efficiënter wordt; een groot pluspunt, aangezien er al jarenlang geklaagd wordt over de bureaucratische logheid van het systeem.

Als een digitaal rechtssysteem, e-justice gedoopt, zulke voordelen met zich meebrengt, waarom kijken veel mensen er dan met wantrouwen naar? Hebben de sciencefiction boeken, waarin harteloze computersystemen niet meer kijken naar de persoonlijke situatie van de aangeklaagde, dan zo’n grote invloed gehad? Of is de angst op werkelijke problemen gebaseerd en kan e-justice ertoe leiden dat het toch al relatief lage vertrouwen in ons rechtssysteem omslaat in goed gemotiveerd wantrouwen?(2)

De alomvattende vraag die hieruit voortkomt, is tevens de hoofdvraag van dit artikel, namelijk: tot welke grens is de digitalisering van de rechtspraak wenselijk?

Voordat we echter kunnen stellen of de digitalisering van de rechtspraak behoorlijke rechtspraak in gevaar brengt, moeten we eerst een kader schetsen. Wat verstaan we eigenlijk onder “behoorlijke” rechtspraak?

Grondbeginselen van “behoorlijke” rechtspraak

Het artikel 6 van Europees Verdrag van de Rechten van de Mens(3) en diens interpretatie door Ronald Hendrik van den Hoogen (Van den Hoogen, 2007: 8-14) bieden ons hulp bij het schetsen van een dergelijk kader. In dit artikel zal slechts een beperkte selectie van de grondbeginselen van behoorlijke rechtspraak worden besproken.

Ten eerste moet er sprake zijn van de zogenaamde nevenschikking voor niet-professionals. Dit houdt in dat indien iemand die geen toegang heeft tot het internet of andere elektronische hulpmiddelen niet verplicht mag worden tot het gebruik van deze middelen. Ongedigitaliseerde rechtspraak moet dus mogelijk blijven. Om elektronische rechtspraak echter een kans te geven, mogen professionals, of mensen die wel in het bezit zijn van elektronische hulpmiddelen, verplicht worden tot het gebruik hiervan.

Hieruit volgt echter dat de kwaliteit van een digitale publicatie of zitting minstens dezelfde kwaliteit moet bezitten als een publicatie of zitting zonder digitale onderdelen. Dit principe noemt men het beginsel van publieke inzichtelijkheid en is opgesteld om daarmee het huidige niveau van de rechtspraak te waarborgen.

Als derde beginsel is er het beginsel van bestendigheid. Hiermee probeert men ervoor te zorgen dat de digitale rechtspraak zoveel mogelijk gebruikt maakt van de hardware en software die in de maatschappij gebruikelijk is, en dus voor zoveel mogelijk mensen toegankelijk is.
Uiteraard is de veiligheid en betrouwbaarheid van belang. Er moet een garantie zijn dat elektronische rechtspraak niet gemanipuleerd kan worden en dat deze aan dezelfde veiligheidseisen voldoet als conventionele rechtspraak. Daarnaast moet er sprake zijn van transparantie, waarbij de systemen die in e-justice gebruikt worden online gepubliceerd worden. Hierdoor kan de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechtelijke macht gewaarborgd blijven.

Ten slotte zijn er nog enkele eisen aan de rechterlijke macht. Vanwege de mogelijk hogere snelheid van afhandeling, die e-justice mogelijk maakt, is het ook redelijk om een kortere maximale termijn van afhandeling te stellen. Van de rechterlijke macht moet dus geëist worden dat deze het efficiëntievoordeel van e-justice ook daadwerkelijk gebruikt. Dit wordt het beginsel van voortvarendheid genoemd.

Met behulp van deze grondbeginselen kunnen we kijken hoe bepaalde verwachtingen en aspecten van e-justice het kader overschrijden.

Grensoverschrijdende aspecten van e-justice

Om te beginnen met het beginsel van nevenschikking. Ondanks het feit dat er een dominante visie is bij de overheid dat de conventionele vorm van overheidsdiensten moeten blijven bestaan naast de digitale vorm, blijkt er op een aantal terreinen de digitale vorm toch de conventionele te vervangen. Dit is vooral zichtbaar bij ondernemingen in de vorm van een verplichting van elektronische aangifte van belasting en loonheffing.

Het is opmerkelijk dat de overheid een dergelijk onderscheid heeft gemaakt, want hiermee wordt dus in principe door de overheid gesteld dat het wel degelijk mogelijk is om de conventionele diensten te vervangen door digitale. Tevens is het zo dat bepaalde rechtsvormen niet meer voor iedereen toegankelijk zijn. Een individu dat geen toegang heeft tot het internet, zal onmogelijk zelfstandig ondernemer kunnen worden. Hij kan immers niet aan de verplichting voldoen om elektronisch aangifte te doen. Digitalisering kan dus de keuzevrijheid van individuen beperken.

Als een dergelijke uitsluiting ontstaat in de rechtspraak, dan komt dit in strijd met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, welke Nederland ondertekend heeft.(4) Volgens artikel 10 en 11 van deze verklaring heeft iedere Nederlandse burger recht op een onafhankelijke en onpartijdige rechter en op een eerlijke verdediging. Uitsluiting van bepaalde informatie, middelen of zelfs de hele zitting zou ertoe leiden dat er geen sprake meer is van een eerlijke verdediging. Het is dus van enorm belang dat de conventionele methoden beschikbaar blijven, om zo uitsluiting van het rechtsysteem tegen te gaan; een grens die niet overschreden mag worden.

Zoals al werd gezegd, kunnen professionals, zoals ondernemers, wel verplicht worden tot het gebruik van het internet of andere elektronische hulpmiddelen. Deze bepaling brengt een aantal hindernissen met zich mee, bijvoorbeeld het probleem dat zich voordoet als blijkt dat de volledigheid van de digitale informatie minder is dan van de conventionele. Een voorbeeld hiervan is de beperking van keuzevrijheid door camera’s: niet de toeschouwer, maar de cameraman bepaalt wat er in beeld komt. Hierdoor kan getoonde informatie niet goed in beeld komen of bepaalde gezichtsuitdrukkingen gemist worden. Hierdoor wordt de kwaliteit van de digitale informatie lager dan die van de conventionele. Het is waarschijnlijk echter een kwestie van tijd voordat deze hindernis overwonnen zal worden door de technologische ontwikkeling.

Een ander probleem wat zich kan doen door de digitalisering van de rechtspraak, is dat sommige zaken niet meer te openen of leesbaar zijn. Dit kan onder andere komen door niet overeenkomstige software of hardware. Om dit probleem op te lossen stuit men echter op een lastig dilemma. Om uitsluiting door niet overeenkomstige elektronische middelen te voorkomen, is het van belang dat de overheid en de rechterlijke macht zoveel mogelijk gebruikt maakt van hardware en software die maatschappelijk gebruikelijk zijn. Uniforme middelen zouden bij uitstek hiervoor geschikt zijn, maar dit zorgt er wel voor dat de maatschappij en de overheid afhankelijk kunnen worden van één producent. Hierdoor zou deze veel invloed kunnen gaan uitoefenen en daarnaast ook een monopolypositie verwerven, wat uiteraard slecht is voor de marktwerking.

Hoe gaat echter de invloed van producenten in zijn werking? Hiervoor zullen we eerst bespreken wat beslissingsondersteunende systemen, of kennissystemen, inhouden.

Kennissystemen zijn programma’s die de wet geprogrammeerd hebben gekregen als een opeenstapeling van als-danregels. De simpelste systemen (deductieve kennissystemen) hebben slechts één geprogrammeerde interpretatie van de wet. Hierdoor is er geen keuzevrijheid voor andere interpretaties of het rekening houden met persoonlijke omstandigheden, ofwel gemotiveerde afwijking van de regels. Iets geavanceerdere systemen, zoals de argumentatiegebaseerde kennissystemen, kunnen wel verschillende interpretaties van de wet tonen. Het probleem blijft echter, dat nog steeds de programmeur die verschillende interpretaties geprogrammeerd moet hebben. Hij is dus verantwoordelijk voor de interpretaties die de rechter te zien krijgt en beïnvloed dus zo de rechtspraak, bewust of onbewust. Dit druist in tegen het principe van een onafhankelijke en onpartijdige rechter en moet dus worden voorkomen.

Om deze invloed tegen te gaan is daarom het beginsel van transparantie en verantwoordelijkheid opgesteld. Door de opbouw van de elektronische middelen openbaar te maken, kan iedereen, van leek tot expert, de middelen controleren. Fouten, gemiste of verkeerde interpretaties of manipulatie door ondernemingen kunnen hierdoor in de systemen worden voorkomen. Als dit echter niet het geval is, dan is het de taak van de rechter dit tijdig te realiseren en het probleem te omzeilen, ofwel gemotiveerd af te wijken van het systeem. Het komt er dus op neer dat de rechter verantwoordelijk is en blijft voor de uiteindelijke uitspraak.

Ten slotte het beginsel van voortvarendheid. Dit beginsel is gebaseerd op een van de meest frappante problemen, namelijk het grootste voordeel van e-justice. Efficiëntie, effectiviteit en met name snelheid worden allemaal verhoogd door de digitalisering van de rechtspraak en dit heeft grote invloed op de rol van de mens. Enerzijds is het van belang dat rechter deze drie voordelen ook daadwerkelijk gebruiken, en is er dus sprake van technologisch determinisme: de technologie bepaalt dat de rechter sneller moet werken. Anderzijds heeft de mens zo zijn grenzen en speelt sociaal determinisme een grote rol. Op een gegeven moment kan de rechter de eisen van de technologie niet meer aan, omdat hij bijvoorbeeld te gestressed wordt en overwerkt raakt. In dat geval heeft de technologie de grenzen van de mens bereikt en bepaalt de mens tot hoever de technologische ontwikkeling gaat.(5)

De grenzen van e-justice

Nu het kader is geschetst en is gekeken hoe dit kader door e-justice kan worden overschreden kan er antwoord worden gegeven op de hoofdvraag. Tot welke grens is de digitalisering van de rechtspraak wenselijk?

Het is uiteraard van groot belang voor de maatschappij dat de wet gehandhaafd wordt. Door het vervangen van conventionele middelen door digitale, kan uitsluiting van het rechtsysteem ontstaan. Enkele individuen zullen immers geen toegang hebben tot de elektronische middelen. Totale digitalisering is dus een stap te ver en de conventionele vorm van rechtspraak moet blijven bestaan naast de e-justice.

Daarnaast moet de kwaliteit van de elektronische rechtspraak nog aanzienlijk verbeteren om op hetzelfde niveau te komen als de conventionele rechtspraak, moet er een transparant, maatschappelijk gebruikelijk systeem ingevoerd worden en moeten de eisen voor rechters omhoog; de kwaliteitsgrens moet dus nog bereikt worden. Het laatst genoemde punt brengt echter wel een extra grens met zich mee, namelijk de menselijke grens. De eisen die e-justice aan de rechters stelt, mogen de mogelijkheden van het menselijke lichaam niet overtreffen. Binnen deze grenzen, gaan de voordelen van e-justice de grenzen van onze fantasie te boven.

1 http://www.motivaction.nl/ ; http://www.21minuten.nl/
2 http://www.rechtspraak.nl/
3 http://www.echr.coe.int/
4 http://www.unhchr.ch/
5 Voor meer informatie hierover, zie de artikelen van Sascha Hoogeveen en Yvette Raets
Literatuurlijst
Boeken
• Castells, M. (2003). De melkweg van het internet. Amsterdam: Uitgeverij Van Gennep
Artikelen
• Van den Hoogen, R.H. (2007). E-justice, beginselen van behoorlijke elektronische rechtspraak. Proefschrift.
• Prakken, H. (2005) Argumentatiemanagement voor Juristen. Oratie
Internet
• http://motivaction.nl/153/Nieuws/Artikelen/d:448/Nederland-vraagt-om-meer-overheid-en-meer/
• http://www.21minuten.nl/21minuten/images/21minuten_2007_rapport.pdf
• http://www.21minuten.nl/21minuten/images/21minuten_2007_samenvatting.pdf
• http://rechtspraak.nl/NR/rdonlyres/66B243B7-203E-47B3-B26E-D38C3C70089F/0/Persberichteuropeesonderzoekrechtspraak.pdf
• http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/655FDBCF-1D46-4B36-9DAB-99F4CB59863C/0/DutchN%C3%A9erlandais.pdf
• http://www.unhchr.ch/udhr/lang/dut.htm

Het siert mij niet. George Orwell en zijn ’1984′ zijn al te vaak aangehaald als het gaat om privacy-issues, toch kan ik het niet laten om zijn schrikbeeld even de revue te laten passeren. De techniek heeft ons links en rechts ingehaald en de mogelijkheden voor een vrijwel alomvattende Big Brother-samenleving liggen voor het oprapen. Dit artikel gaat over een techniek die al sinds de jaren ’60 bekend is maar waar men, door de combinatie met nanotechnologie en satellietnavigatie, nu echt het potentieel van in begint te zien. De vraag is hoe ver we het laten komen; aan de technische mogelijkheden zal het in ieder geval niet liggen…

Ik heb het over RFID (radio frequency identification), een techniek waarbij men informatie van een afstand kan lezen van, en opslaan op een zogenaamde RFID-tag. Het idee is dat deze tags aan items bevestigd worden zodat een scanner de gewenste data kan aflezen. Oorspronkelijk bedacht ter vervanging van de streepjescode, maar met aanzienlijk meer mogelijkheden. Het voordeel van RFID ten opzichte van de streepjescode is dat RFID van een afstand kan worden afgelezen. Hierdoor valt de noodzaak van een zichtbare plaatsing van de code weg. Bijkomend voordeel is dat met RFID veel meer dan een algemeen productnummer kan worden afgelezen; RFID-tags bevatten een vrijwel unieke code, waardoor ieder item los te herkennen valt. Een ander, niet te onderschatten voordeel is dat geavanceerde RFID scanners enkele tientallen tags tegelijk kunnen aflezen. Dit levert aanzienlijke tijdwinst op. En hoewel RFID nooit goedkoper zal zijn dan streepjescodes, blijkt de prijs mee te vallen en kan een tag moeiteloos de functie van de barcode vervangen.

De toepassingsmogelijkheden van RFID zijn divers. Hierbij valt te denken aan het verder optimaliseren van logistieke processen, diefstalpreventie en toegangscontrole. Maar ook het sneller afrekenen in de supermarkt, het compleet en vers houden van je koelkast en ervoor zorgen dat er geen rode sok blijft zitten tussen je witte wasgoed…

Een wat exotischer idee is het implanteren van RFID-tags in mensen en dieren. Multinationals in landen als Mexico, een land waar kidnapping een ware industrie is, ‘taggen’ hun personeel om zo de kans op ontvoering te verkleinen. Ook in het uitgaanscircuit is RFID al lang geen onbekende meer. Er zijn al clubs die hun VIP’s een onderhuidse tag aanbieden om daarmee, zonder fysiek af te rekenen, drankjes te kunnen bestellen.

Sinds de jaren ’60 heeft de ontwikkeling van RFID niet stilgestaan. Door de enorme ontwikkeling van GNSS (GPS, Galileo) is het mogelijk om RFID-tags wereldwijd zeer nauwkeurig te volgen. Dit in combinatie met de ontwikkelingen in de nanotechnologie, die de tags reduceerde tot minimale afmetingen waardoor ze op vrijwel ieder object aan te brengen zijn, vormt de basis voor een sombere toekomstvisie. In dit artikel wil ik ingaan op de gevolgen van RFID op de samenleving.

In essentie is RFID in mijn ogen een mooie principe. Het stelt ons in staat ons dagelijks leven een beetje makkelijker te maken. Helaas leven we in een wereld vol tegengestelde belangen, wat goed is voor de een is lang niet altijd goed voor de ander. RFID heeft een grote (potentiële) schaduwzijde; onze privacy welteverstaan.

Om inzicht te krijgen in de bedreiging die RFID vormt voor de privacy is het goed om te kijken naar een paar technische ontwikkelingen van de afgelopen tijd. De kracht van ontwikkelingen in onze tijd ligt vooral in de integratie van verschillende losse uitvindingen of systemen. Het idee hierachter is dat de symbiose van verschillende toepassingen meer waarde heeft dan de som der delen. Het ontstaan van computernetwerken en -databases spelen hierin, bijna vanzelfsprekend, een cruciale rol. Castells (1996, p.13) formuleert het dan ook treffend als hij spreekt over de ‘netwerksamenleving’.

Een wijs man bromde ooit, kennis is macht. Bedrijven en overheden zijn zich daar maar al te goed van bewust. Door verschillende databases aan elkaar te koppelen kunnen de instanties een beter globaal inzicht krijgen in de eigenschappen en gedragingen van hun ‘klantenkring’. (Denk hierbij ook aan bijvoorbeeld de verbeterde opsporing van criminelen door nationale databanken, internationaal te koppelen)

De verwerking van gegevens is, door de zojuist genoemde ontwikkelingen dus geen probleem meer. Wat dan nog over blijft zijn de gegevens zelf. Bedrijven zijn in de loop der jaren zeer inventief geworden om, op al dan niet legale wijze deze gegevens te verzamelen. De voorbeelden zijn overvloedig: Enquetes, tracker cookies, tankpassen, bonuskaarten, ect. RFID stelt bedrijven in staat om deze vormen van ‘marktkennis’ naar een hoger niveau te tillen. Door alle artikelen apart te taggen kunnen bijvoorbeeld supermarkten het gedrag van hun klanten grootschalig in de gaten houden. Hoe gedraagt de klant zich in de winkel, waar staat hij stil, welke reclames hebben het meest effect? Bovendien kunnen aankopen gekoppeld worden aan betaalgegevens, waardoor ook de individuele klanten geen geheimen meer kennen voor de ondernemers. Moreel gezien een hevige inbreuk op de privacy, technisch gezien een koud kunstje.

Maar niet alleen de commercie probeert via RFID grip te krijgen op het grote publiek, ook overheden timmeren hard aan de weg. Vanaf dit jaar is een groot deel van de Nederlanders voorzien van een RFID chip; de OV-chipkaart en het nieuwe paspoort zijn beiden voorzien van minuscuul RFID-chipje. Minister Donner maakte er destijds bij de aankondiging van het nieuwe paspoort geen geheim van dat er plannen klaarliggen voor een centrale database waarin biometrische gegevens worden opgeslagen, dit om opsporing van criminelen te vergemakkelijken.

Welnu, ik heb vertrouwen in onze overheid, maar ik zie wel degelijk het gevaar in het grootschalig opslaan van dergelijke informatie. Het Big Brother-scenario komt op deze manier verrassend dichtbij, iets wat in het verleden toch niet de meest positieve resultaten heeft opgeleverd. Ik moet er niet aan denken dat een absolutair systeem met zulke gegevens aan de haal zou gaan.

Wetgeving op het gebied van RFID staat nog in de kinderschoenen, al moet gezegd worden dat er hard aan de weg getimmerd wordt op zowel landelijk als Europees niveau. (EPC.nl, 2005, p.22-28) Het besef van de toepassingen van RFID technologie begint langzaam aan door te dringen tot het grote publiek, hiermee ook de angst voor de gevolgen hiervan. Om onze westerse samenleving niet in een algemeen gevoel van vage paranoia te storten is het belangrijk dat er duidelijkheid komt. Zeventig procent van de consumenten geeft aan eerder RFID-gelabelde producten te kopen als er privacywetgeving zou bestaan voor RFID toepassingen. (Capgemini 2005a)

De overheid is niet de enige die zich druk maakt over de privacy issues die met RFID gepaard gaan. In met name Duitsland en de VS zijn er een aantal actiegroepen opgericht tegen het in hun ogen verkeerd gebruik van RFID. Een bekende Amerikaanse organisatie is Caspian (Consumers Against Supermarket Privacy Invasion and Numbering). Hun strijd richt zich vooral op supermarkten die bezoekers verleiden met loyalty cards, uiteraard voorzien van RFID-tags.

De strijd van de actiegroepen is niet zozeer gericht tegen RFID in het algemeen, meer tegen de specifieke toepassing van RFID-chips waardoor privacy in het gedrang komt. Kortom, zodra RFID ingezet wordt voor iets anders dan functionaliteit an sich. (Bits of Freedom, RFID Position Paper, 2004)

Waar het uiteindelijk heen gaat is moeilijk te zeggen. En of het nou de techniek of de sociale structuur is die bepaalt waar we uitkomen, het determinisme, is moeilijk te zeggen. Voor beiden is wel iets te zeggen. In eerste instantie leek het mij dat hier sprake is van sociaal determinisme, RFID is tenslotte al een langer bestaande techniek die pas de laatste jaren aan het opkomen is. Daar komt bij dat mensen RFID zien als een groot gevaar en zodoende het gebruik ervan tegen willen houden. Aan de andere kant zie je dat de nieuw ontstane toepassingsmogelijkheden er toch voor gezorgd hebben dat er gebruik van gemaakt ging worden. Ik sluit me in dit geval aan bij Castells (2003, p. 16-17) en constateer dat het gaat om een samenspel van sociaal- en technologisch determinisme.

Al met al kun je stellen dat RFID een steeds sterkere positie in zal nemen in onze samenleving. Het heeft ons ontzettend veel te bieden, maar we moeten erg oppassen voor misbruik. Of we daadwerkelijk te maken krijgen met een Big Brother-samenleving kan ik niet overzien, maar een groeiend wantrouwen jegens overheid en multinationals op dit gebied is aannemelijk en niet geheel onterecht. Belangrijk is dat er op Europees, of zelfs mondiaal niveau snel deugdelijke wetgeving komt om wildgroei te voorkomen en om de rust te bewaren. Feit is wel dat zowel overheid, bedrijfsleven als NGO’s zich actief opstellen en naast de kansen ook de mogelijke gevaren van RFID onderkennen.

Kortom, Privacy leeft nog, maar wel op de intensive care.

Literatuurlijst

• Castells, M. (2003). De melkweg van het internet. Amsterdam: Uitgeverij Van Gennep
• Capgemini (2005). RFID Experience Center
• Bits of Freedom (2004). RFID Position Paper
• EPC.nl – Publiekprivaat overlegorgaan voor eNederland (2005). Rapport ‘Privacyrechtelijke Aspecten van RFID’
  

Vraag aan tien Nederlanders hoe het met ze gaat, het antwoord is steeds vaker ‘druk druk druk.’ Dertig jaar gelden was het antwoord op deze vraag nog gewoon het ‘gaat goed’ of ‘het gaat slecht.’ Een paradoxaal verschijnsel als je bedenkt dat in deze tussentijd de informatietechnologie is ontwikkeld en deze voor steeds meer tijdbesparende machines in onze samenleving heeft gezorgd.

Van bellen, emaillen en internet werd verwacht dat zij tijdbesparend zijn. Waarom dan die overvolle agenda’s? Steeds meer gebruiken wij de ICT om deze drukke agenda’s af te werken of zijn onze agenda’s zo druk geworden door de ICT?

Bovendien kent het tijdstip waarop wij deze handelingen uitvoeren geen grenzen meer. Het Internet is immers altijd bereikbaar en de trend is dat de mens ook steeds meer bereikbaar is voor het Internet. Als gevolg van de informatisering is ons tijdritme aan het veranderen.

Zijn wij in staat om in deze 24-uurs samenleving nog een grens voor onszelf te stellen? Kunnen wij de informatie die de nieuwe technologie voortbrengt nog verwerken?

Met andere woorden: Leidt informatisering tot stress?

In onderstaand artikel wordt op deze punten uitgebreider ingegaan. Allereerst komt de netwerksamenleving aan de orde. Vervolgens het proces hoe wij beïnvloed worden door de nieuwe technologieën. Uitgebreider wordt in gegaan op de invloed van informatisering op de arbeidsmarkt. Als laatste zal er gekeken worden of er in onze samenleving nog plek is voor een momentje rust.

De netwerk samenleving

De wereldwijde verbindingen zorgen voor een dynamische omgeving

De tijd waarin wij nu leven wordt beschreven als de informatiesamenleving.

Een samenleving waarin de communicatie en informatietechnologie centraal staan. ICT is een verzamelnaam voor alle technologie waarin elektronische verwerking en overdracht van informatie centraal staat.(1)

Door Castells wordt deze samenleving ook wel omschreven als de netwerksamenleving.(2) Hiermee wordt aangegeven dat via de ICT een netwerk bestaat waarbij iedereen, die toegang tot het internet heeft, met elkaar in verbinding staat.

De financiële markt is een voorbeeld dat de snelheid en bereikbaarheid van het mondiale netwerk goed weergeeft. Volgens Castells veranderen door deze samenwerking van Technologie en sociale netwerken de begrippen tijd en ruimte.(3) De markt ontstaat op het moment dat de informatie elektronisch wordt uitgewisseld. Ben je niet bij deze “virtuele” uitwisseling dan ben je buiten de markt. Informatie is per minuut verouderd en behoort, zodra het is uitgewisseld, tot de verleden tijd. Hierdoor is er sprake van timeless time (tijdloosheid).(3) De tijd is als het ware ontdaan van zijn vastliggende volgorde. De geschiedenis en de toekomst zijn niet meer van belang. Het nu staat centraal. De e-mail vliegt immers in een paar seconden over de wereld.

Ook door de uitwisseling tussen verschillende domeinen en tijd systemen is een nieuw concept van tijd ontstaan. Groepen mensen vormen zich niet meer naar lokale gemeenschappen. Zij vormen zich nu rondom een functioneel netwerk. Dit functionele netwerk kent geen vaste plaats of tijd maar is mondiaal.

Lengkeek geeft aan dat ieder mens deel uit maakt van verschillende domeinen voor werk, vrije tijd, hobby’s etc. (4) De keus en verantwoordelijkheid ligt nu bij de mens zelf wanneer hij schakelt tussen deze ‘virtuele netwerken.’ Wij gaan hierdoor steeds meer leven in verschillende tijdsritmes naast elkaar, desynchronisatie.

De dynamische omgeving waarin wij ons staande moeten houden, levert door het verliezen van controle op de omgeving, vele onzekerheden op. Dit heeft tot het gevolg dat wij geen werkelijke rust meer kennen enkel een vorm van pseudorust.(5)

Infomania

Informatiestromen vragen om een continue alertheid

Via de informatietechnologie krijgen wij steeds meer informatie te verwerken. David Shenk gaf in 1997 al aan dat deze informatiestroom tot informatiestress zou gaan leiden, door hem infomania genaamd. (6) Het gebruik van e-mail heeft zich snel ontwikkeld. Belangrijk is het leren omgaan en het verwerken van e-mail. Dat dit voor veel mensen stress oplevert, blijkt wel uit het feit dat er zelf boeken en cursussen over het verwerken van emaillen worden gegeven… (8)

Er wordt van ons verwacht dat wij continue bereikbaar zijn, ook wel multiasking genoemd. (7)

Taken moeten tegelijkertijd worden uitgevoerd. Je moet hiervoor meerder dingen in de gaten houden. James Gleick geeft aan dat het idee dat er elk moment een telefoontje kan komen een gevoel van stress kan opleveren. (7)

Aan de ander kant kan het combineren van taken ook rust opleveren. Telefoontjes tussendoor doen, als je bijvoorbeeld op de bus staat te wachten betekent dat je daarna thuis rust hebt. Op deze manier wordt een nutteloos moment ingevuld.

Indien ons brein zich met meerdere dingen tegelijk bezig houdt, verliest het aan concentratie.(8) Als werknemers tijdens hun werk worden afgeleid, privé telefoontjes en e-mail kost het daarna 15 minuten voordat zij zich weer volledig met hun bezigheid controleren.

Een ander belangrijk verschijnsel is dat wij door de ICT de tijd anders gaan beleven. Door de verwachte snelheid en efficiëntie van ICT wordt tijd een schaars goed. Wachten of een vertraging leidt dan tot een gevoel van stress of agressie. Dit verschijnsel staat bekend onder de naam Technology Related Anger (TRA).Wachten op de toegang tot een internet-pagina of het vastlopen van de computer zijn hier voorbeelden hiervan. (9)

De arbeidsmarkt

Flexibiliteit in een 24-uurs economie

Een van de meest sprekende voorbeelden waar de tijdsorde aan het veranderen is, speelt zich af op de arbeidsmarkt. De ICT heeft alle lokale markten met elkaar verbonden in een mondiaal netwerk. Om op deze markt te kunnen concurreren is een 9.00 uur tot 17.00 uur mentaliteit niet voldoende. Het ontstaan van een 24uurs economie heeft de volgende oorzaken. (10)

Allereerst is de economische concurrentie sterk toegenomen. Arbeid wordt, als het mogelijk is verplaats naar landen waar de lonen lager zijn.

Ten tweede zijn ook onze behoeftes zich gaan aanpassen aan de ICT. Er wordt een onmiddellijke bevrediging van de behoeften verwacht. Bedrijven moeten op ieder moment van de dag hun diensten kunnen aan bieden. Of je nu overdag of s’nachts achter Internet zit, het abonnement van een krant kan je elk moment van de dag afsluiten. Producten worden op ieder moment van de dag op de geplande tijd overal ter wereld gebracht via de Just in Time systemen. (11) Als laatste zijn bepaalde machines niet stop te zetten en vragen deze dus logischerwijs om een efficiënte en continue bezetting.

ICT zorgt op de arbeidsmarkt voor een productievere tijdsbesteding. Dit kan zowel door een stijging van de arbeidsproductiviteit, als door flexibelere werkdiensten.

Flexibilisering van de arbeidstijden is een belangrijk gevolg van de nieuwe technologie.

Doordat steeds meer werk via internet wordt gedaan kan het werk op alle momenten van de dag plaats vinden. Bij telewerken is de werknemer zelfs niet meer afhankelijk van zijn werkplek en kan hij thuis werken. Kraan en Dhondt geven aan dat men bij telewerken hoofdzakelijk op de output van het afgeleverde werk afgerekend wordt. Door de laptop en de telefoon blijkt het dat mensen steeds meer uren gaan overwerken. (12)

Flexibilisering kan indien de werknemer de tijden zelf mag aangeven een gevoel van ruimte geven. De werknemer is dan zelf in staat zijn tijd tussen werk en vrije tijd in te delen. Als de werkgever om de flexibilisering vraagt, kan het juist leiden tot een onregelmatig leven, waardoor het lastig is werk en privé op elkaar af te stemmen.

Om het gebruik van ICT efficiënt te maken is het belangrijk dat het productieproces hierop wordt ingericht. Bovendien is het noodzakelijk dat de werknemer leert om te gaan met ICT. Juist in deze beginfase kan het werken met ICT stress bevorderen. (13)

Om goed te kunnen omgaan met de ICT is vraag naar een nieuw soort arbeid. Castells noemt dit zelfprogrammeerbare arbeid.(14) De nieuwe economie vraagt om hoger opgeleide personen die in staat zijn om kennis om te zetten in nieuwe kennis. Deze groep werknemers heeft niet meer gedurende hun hele leven dezelfde baan. Vaak werken zij voor projecten en delen ze zelf hun tijd in. Deze groep werknemers houdt zich voornamelijk met complexe werkzaamheden bezig. Deze groep werknemers is het meest gevoelig voor stress door ICT. (13)

Deze groep werknemers is sterk groeiende aangezien er een grote vraag is naar mensen die met de informatietechnologie kunnen werken. Steijn geeft aan dat juist bij deze werknemers veel wordt gedaan op het gebied van Human relation management. (13) Waarbij geleerd wordt de technologie gericht toe te passen. Hieruit blijkt dat technologie niet alles bepalend is, maar dat de menselijke factor wel degelijk meespeelt. (Zie: Weblog Wordt ons leven bepaald door de tirannie van de Technologie.)

Door de ICT hebben wij te maken met steeds meer tijdsbesparende machines. Verwacht werd dat door het productieproces efficiënter in te richten er meer vrije tijd zou ontstaan. Door aan de hoge eisen van deze tijd te voldoen, gaat het extra verdiende geld vooral uit naar tijdbesparende machines voor in de privé tijd dan naar minder uren werken. (15)

Het ontstaan van flexibilisering van werktijden is niet alleen een gevolg van de ICT ontwikkelingen. Al eerder werd aangegeven dat globalisering zorgt voor flexibele arbeidstijden. Een derde factor is de individualisering. Het zelf kunnen indelen van werk en vrije tijd breng een grote vorm van autonomie met zich mee.

Onderstaand figuur laat zien hoe deze ontwikkelingen elkaar versterken en de tijdsindeling veranderen. (16)

[volgt]

Een momentje rust?

Collectief meedoen met de informatisering

Is er dan geen mogelijkheid om te onthaasten? Volgens de structuur theorie van Anthony Giddens wordt het individu gestuurd door een sociale structuur. (17) Tegelijkertijd ontstaat de sociale structuur door het individu. Wij hebben dus het gevoel dat wij continue de telefoon en e-mail moeten beantwoorden. Door niet mee te doen, ontstaat hierdoor het gevoel van onmacht en stress. Indien wij allemaal een e-mail vrije dag nemen, (geëxperimenteerd door Deloitte & Touch met betrekking tot de interne communicatie) kan het wel het gewenste effect opbrengen.

Conclusie

De centrale vraag of informatisering tot stress leidt, is moeilijk met bewijs te onderbouwen.

Verwant aan het informatiseringproces zijn de globalisering en individualisering Op veel gebieden lopen deze processen door elkaar heen. Hierdoor is lastig te meten wat de belangrijkste stressbron is.

Zoals uit de praktijk blijkt, kan ICT helpen bij onze drukke agenda’s. Door de ICT hebben wij meer vrijheid gekregen om onze eigen tijdschema’s in te plannen.

Over het algemeen wordt gesteld dat als wij zelf de vele informatie die op ons afkomt als noodzakelijk en nuttig beschouwen, dit niet als een probleem ervaren wordt. Ditzelfde geldt voor de flexibilisering van de arbeidstijden. Indien de persoon het zelf noodzakelijk vindt zal het niet extra stress met zich mee brengen. Duidelijk is te zien dat de grens hoeveel informatie wij kunnen verwerken vooral bij ons zelf ligt. Hieruit komt voort dat de nieuwe technologie niet alles bepalend, is maar dat er wel degelijk sprake is van een sociaal deterministische factor, waarbij de mens zelf bepaalt hoeveel infomania hij verwerkt. Als alle informatie ons dan toch te veel wordt, is het idee van een e-mail vrije dag zo slecht nog niet.

1 Hoekstra, T. e.a., (2001), pag. 33

2 Castells,M. 2003, pag. 13

3 Castells,M. 2004, pag.198-203

4 Lengkeek, 2004, blz 15 http://library.wur.nl bekeken op 24-10-07

5 Rietveld, W. (2006) blz.13 http://www.dehora.nl bekeken op 19-10-07

6 Shenk, D. (2007) www.slate.com bekeken op 24-10-07

7 James, G. (2001). pag. 32-64

8 Hulst, D. geciteerd in Klaver, M.(2007) pag.1

9 Hoekstra, T. e.a., (2001), pag 37

10 Rijntjes, G.J.P. en Oren. G. (1997), pag.7

11 Haegens,K.(2007) pag.2

12 Hoekstra, T.e.a (2001) pag.87

13 Batenburg, R pag.4 bekeken op 26-10-07

14 Castells, M.(2003), pag.102

15 Hoekstra, T. e.a., (2001), pag 29

16 korte,T. (1997) pag. 167

17 Anthony Giddens, geciteerd in Lengkeek (2004), blz http://library.wur.nl bekeken op 26-10-07

Literatuurlijst

Boeken

• Castells, M. (2004). The Network Society. Cheltenham UK: Edward Elgar Publishing Limited.
• Castells, M. (2003). De melkweg van het internet. Amsterdam: Uitgeverij Van Gennep
• Gleick, J.(2002) In een flits, de invloed van de technologie op ons dagelijks doen en denken. Amsterdam: Ambol/Anthos
• Hoekstra, T.(2001) Een nieuwe economie, een bevrijdende tijd?,Kampen, Kok (in samenwerking met Kerk en Wereld, Driebergen)
• Korte, de, T. Strijd om de tijd, de organisatorische gevolgen van de 24-uurs economie. ( 1997). ’s-Gravenhage: Delwel
• Rijntjes, G.J.P. en Oren, G. (1997).Tijd, geen tijd voor de 24-uurseconomie, het economische gevecht met de tijd. Epe: Stichting maatschappij en onderneming

Artikelen

• Haegens, K. (2007).De strijd om vrije tijd; De nieuwe sociale kwestie: Tijd. De Groene Amsterdammer, (28-29) ,33-35
• Klaver,M. (2007)Orgie van mails zorg voor stress; Continue stroom van elektronische werkgevers leidt werknemers af. Media, september, 20-22

Internet

• Lengkeek,J.2004. Ontwerpen als ingreep in tijd en ruimte. bekeken op 24-10-07

http://library.wur.nl/wasp/bestanden/LUWPUBRD_00336921_A502_001.pdf

• Rietveld, W.Stichting Biowetenschappen en Maatschappij. (2006). De 24-uurs mens waar economie en biologie van tijd tot tijd botsen, Drukkerij Groen bv. bekeken op 19-10-07 http://www.dehora.nl/files/negentotvijfcultuur.pdf
• David Shenk, (2007) The E decade, Slate, http://www.slate.com/id/2171128 bekeken op 24-10-07
  Steijn, B. (2002),‘Winnaars en verliezers in de informatiesamenleving’, in: Batenburg, R. et al. (red.),Arbeid en ICT in onderzoek, Utrecht: Lemma, pp. 59-74. bekeken op 26-10-07 https://ep.eur.nl/bitstream/1765/707/1/BSK015.pdf
  

Onlangs las ik een artikel waarin bekend werd gemaakt wat de populairste zoekopdrachten van 2006 waren bij Google. Wereldwijd waren dat respectievelijk; Bebo, MySpace en World Cup. Wat mij daarbij opviel was het woord dat ontbrak: Sex. Na nader onderzoek bij Google Trends ontdekte ik dat sex weldegelijk het meest gezochte woord op Google was. Blijkbaar is seks op het internet een maatschappelijk ‘grensgebied’, waar nog veel onduidelijkheid over bestaat. In dit artikel zal ik proberen te achterhalen waarom cyberseks zo populair is, en welke gevolgen dat heeft. Klopt het dat men door het internet gemakkelijker een grens overgaat?

Populariteit cyberseks

Dag in dag uit maken miljoenen mensen gebruik van het internet. Een deel van de internetactiviteiten is seksueel getint. Deze activiteiten lopen uiteen van het consumeren van seks (het bekijken van pornografische beelden) tot het zoeken van een (seksuele) relatie, of het chatten over seksuele onderwerpen. Al het gebruik van internet met een seksueel doel noemt men cyberseks. Onderzoek van Leone & Beilsmith wees uit dat 31% van de internetgebruikers regelmatig erotische of pornografische websites bezoekt.(1) De grote sekssites hebben zelfs minimaal vier miljoen verschillende bezoekers per dag.(2) Ter vergelijking: een zeer grote nieuwssite zoals CNN.com heeft ‘slechts’ 2,5 miljoen unieke bezoekers per dag. En onderzoek van het Ierse bedrijf Nua heeft aangetoond dat sex inderdaad de meest gezochte term is.(3) Hoe komt het dat cyberseks zo aantrekkelijk is? Cooper heeft er een duidelijk antwoord op. Hij noemt het de Tripple-A Engine. Daaronder vallen accessibility (internet is 24 uur per dag, zeven dagen per week toegankelijk); affordability (door de concurrentie tussen sekswebsites blijven de prijzen betaalbaar, er zijn zelfs veel gratis websites); en anonymity (mensen kunnen anoniem communiceren).(4) Deze drie factoren zorgen ervoor dat seks via internet veel gemakkelijker te consumeren is dan reguliere seks. Wanneer een persoon met een internetaansluiting zin heeft om seks te consumeren hoeft hij enkel het internet op te starten, en naar een pornografische website te surfen. Altijd toegankelijk, veelal gratis en lekker anoniem. Wanneer dezelfde persoon geen internetaansluiting had zou hij eerst naar de winkel moeten, om daar een sekstijdschrift te kopen. Dat kost geld, is niet anoniem en de winkel moet maar net open zijn. Kortom, de drempel om seks te gaan consumeren is vele malen lager geworden door het internet. Webb toont de huidige laagdrempeligheid aan met een ander voorbeeld.(5) Toen hij 12 jaar was kwam hij toevallig in aanraking met een pornomagazine, dat ergens verloren in het bos lag. Hij zag voor het eerst naakte mensen, en raakte er enthousiast van. De volgende dag ging hij terug naar het bos om opnieuw te kijken. De dag daarna weer. Op een gegeven moment was het magazine verdwenen, maar Webb wist nu wel wat er onder de kleren van volwassen vrouwen schuil ging. Zijn zestienjarige zoon betrapte hij laatst op het downloaden van porno. Hij ging een gesprek met zijn zoon aan en hoorde dat hij het al een paar jaar deed. Ook al zijn vriendjes deden het. Dag in dag uit kreeg hij vanuit zijn luie stoel foto’s van naakte vrouwen in zijn emailbox. Wat een verschil met dat ene magazine in het bos, waar Webb senior stiekem plaatjes bekeek.

Gevolgen van cyberseks

Er zijn vele voorbeelden van ‘gezonde’ cyberseks. Zo biedt het internet de mogelijkheid voor geïsoleerde groepen mensen, zoals homo’s en lesbiennes, om met elkaar te communiceren over onderwerpen die hen interesseren. Daarnaast is er het educatieve voordeel. Op het internet is immers erg veel informatie te vinden over seksualiteit, seksueel overdraagbare aandoeningen, voorbehoedsmiddelen enzovoorts. Het vergroot de kennis van een zeer grote groep die op internet actief is. Een ander gezond gevolg is bijvoorbeeld het vinden van een partner. Het valt onder de noemer van cyberseks, maar eigenlijk is er bij een emailrelatie minder aandacht voor de fysieke aantrekkelijkheden dan bij een traditionele face-to-face-relatie.(6) Bovendien ontwikkelt de internetgebruiker vaardigheden in het interpersoonlijke contact. (7)

Er zijn echter ook andere gevolgen van cyberseks, waarover men in de wetenschap minder positief gestemd is. Hierbij valt te denken aan kinderporno. Onder kinderporno verstaat men prikkelende literatuur en afbeeldingen die sterk op seks met kinderen is gericht. De kinderen werken hier veelal onvrijwillig aan mee, met alle traumatische gevolgen van dien. Kinderporno is dan ook verboden. Niet alleen het produceren en het bezit van kinderporno, maar ook het lidmaatschap van een kinderpornografische site is door de recent ingevoerde wetgeving verboden. Een ander gevaar van het internet is dat pedofielen zich van de straat naar de chatbox hebben begeven. Er zijn pedofielen die zich een andere identiteit aanmeten en zodoende participeren in chatboxen. Zij proberen langzaamaan het vertrouwen van een kind of tiener te winnen om er vervolgens een afspraak mee te maken. Het spreekt voor zich dat ook dit als een ernstig probleem wordt gezien. Juist kinderen en tieners gebruiken het rollenspel van een chatbox om een eigen identiteit te vormen.(8) Wanneer hun vertrouwen hierin wordt geschaad, zullen ze dat een levenlang met zich dragen.

In een uitgebreid rapport over cyberseks noemt Goldberg ook nog enkele andere duidelijke cijfers, waaruit de gevaren van seks op het internet blijken. In 2004 zouden bijna 10 miljoen mensen problemen hebben om hun gedrag ten aanzien van cyberseks te controleren.(9) Ook Cooper en anderen komen tot vergelijkbare conclusies na een grootscheeps onderzoek onder 9.177 internetgebruikers. De meerderheid is goed in staat om het internetgebruik te begrenzen. Een minderheid echter, heeft deze grens niet en komt daardoor in de problemen. Acht procent van de respondenten gaf aan meer dan elf uur per week te besteden aan cyberseks.(10) Hun online seksuele activiteiten lijken problematisch en dwangmatig te zijn. Zij kunnen niet stoppen met het consumeren van seks op het internet, wat ten koste gaat van hun sociale relaties. Doordat er steeds meer tijd aan cyberseks wordt besteed, blijft er immers minder tijd over voor het onderhouden van relaties.

Grenzen

Waar ligt dan de grens? En wat is die grens dan precies? Het is moeilijk te omschrijven wanneer men de grens overschrijdt. Deze grenzen zijn voor ieder individu ook anders. De één vindt dat de partner al een grens is gepasseerd als hij of zij af en toe een sekssite bezoekt. Voor de ander overschrijdt men pas een grens wanneer iemand niet meer kan stoppen met het consumeren van cyberseks, en daaraan zijn of haar leven gaat wijden. Wereldwijd bestaat er ook geen eenduidige wetgeving over cyberseks. Alleen al de minimale leeftijd voor het bezoeken van een sekssite verschilt per staat. Over één ding is bijna iedereen het echter wel eens; kinderporno en kindermisbruik via internet. Dat is duidelijk verboden, en wordt ook nadrukkelijk bestrijd blijkens de vele arrestaties in verband met kinderpornonetwerken de afgelopen tijd. Toch groeit ook het kinderpornonetwerk met de dag. Men passeert de grens om kinderporno te consumeren (en te produceren) blijkbaar steeds sneller. De eerdergenoemde Tripple-A Engine van Cooper speelt hierbij zeker een rol. De ongekende laagdrempeligheid vergroot de kans dat een internetgebruiker ongepland bij een kinderpornosite terecht komt. Wanneer blijkt dat de internetgebruiker hier gevoelig voor is, zal het niet bij een eenmalig bezoek aan de website blijven. Ook de anonimiteit speelt een grote rol. Het gevoel dat niemand je kan zien vermindert de rol van het geweten. Op ‘consumerende’ momenten denk je niet aan de mogelijkheid dat kinderen misbruikt zijn om deze prikkelende beelden te produceren. Zo wordt de grens van wat kan en wat niet kan steeds vaker overschreden.

Om deze negatieve gevolgen te bestrijden kan er wetgeving worden gemaakt. Zodoende kunnen mensen die kinderporno produceren of consumeren vervolgd en gestraft worden. Dit proces is echter wel zeer tijdrovend en complex. Vaak vinden mensen die kinderporno bezitten allerlei manier om hun traceerbaarheid te verkleinen. Er is echter nog een mogelijkheid om problemen die cyberseks met zich meebrengt aan te pakken; verminder de anonimiteit. Dankzij nieuwe technologieën zal de ware identiteit van de internetgebruiker in de toekomst veel makkelijker te achterhalen zijn. Door middel van zogenaamde cookies en wachtwoorden zal de anonimiteit van de internetgebruiker geleidelijk aan verdwijnen. Ook het aanmaken van bijvoorbeeld userprofiles draagt hiertoe bij. Want wanneer er meer informatie over de internetgebruiker bekend is (zoals zijn naam, geslacht, leeftijd en hobby’s) verdwijnt de anonimiteit. Daarmee is één van de drie cilinders van de Tripple-A Engine buiten werking gesteld, waardoor de motor een stuk minder hard kan aandrijven. De drempel om de grens over te gaan wordt dan meteen een stuk hoger.

Conclusie

Voor de meerderheid van de mensen die het internet gebruiken voor seksuele doeleinden hoeft cyberseks niet schadelijk te zijn. Cyberseks zal voor hen geen verslavende gevolgen hebben. Het is simpelweg een nieuwe manier om in aanraking te komen met seks, zoals dat vroeger gebeurde door middel van pornomagazines. Het zal hoogstens voor onbegrip kunnen zorgen in hun directe omgeving, omdat er een negatief imago kleeft aan het woord cyberseks. Echter, voor een kleine groep zal cyberseks weldegelijk negatieve gevolgen hebben. Zij raken verslaafd aan cyberseks. Dit heeft ernstige gevolgen voor hun sociale omgeving. Ook de problemen rondom kinderporno en kindermisbruik worden ernstig versterkt door het internet. Om deze negatieve gevolgen te bestrijden zal de anonimiteit van de internetgebruiker moeten afnemen, teneinde zijn onwenselijke gedrag te reduceren. Het is echter de vraag hoeveel privacy de modale internetgebruiker wil prijsgeven.

Literatuurlijst

1 Leone & Beilsmith, 1999

2 Webb, 2001, pag. 90

3 Nua Internet Surveys, 2001

4 Cooper, 2001, pag. 6

5 Webb, 2001, pag. 89

6 Cooper, 2001, pag. 6

7 Cooper, 2001, pag. 80

8 Castells, 2003, pag. 131

9 Goldberg, 2004, pag. 8

10 Cooper, 2001, pag. 8

In hoeverre leven we in een technologisch gedetermineerde samenleving? Wat stelt de grenzen aan de invloed van de informatietechniek? Zijn dat de technische mogelijkheden of zijn het de grenzen die wij als samenleving stellen?

Logischerwijs kan technologisch determinisme niet bestaan, want achter iedere technologische uitvinding ligt een maatschappelijke noodzaak of vraag. De ontwikkelaars van technologieën komen niet ineens met een nieuw idee, hieraan ligt een probleem of vraag van de maatschappij ten grondslag. De technologie die ontwikkeld wordt, vormt de oplossing of speelt in op de vraag van de maatschappij. Als er op deze vraag wordt gereageerd, gebeurt dit dus vanuit de sturing van de maatschappij, dus is er sprake van sociaal determinisme. Het is de maatschappij die stuurt en bepaalt welke uitvindingen er ontstaan door de behoefte en het is niet de technologie die met zijn uitvinding de behoefte van de maatschappij bepaalt of schept.

Deze visie wordt niet altijd gedeeld door wetenschappers. Er is binnen de wetenschap een discussie is over de vraag of we in een technologisch of sociaal gedetermineerde samenleving leven. Zijn de definities die de wetenschap hanteert zo anders dan de logische gedachtegang die gevolgd wordt bij deze visie? Eerder in dit artikel stond de oorsprong van de uitvindingen centraal, maar hoe zit het met de grenzen van invloed van de uitvindingen? Worden deze bepaald door de technische mogelijkheden of door de grenzen die wij als samenleving vaststellen?

In dit artikel wordt er een poging gedaan om op deze vraag te beantwoorden. In eerste instantie wordt gekeken naar de invloed van informatisering in de maatschappij, daarna naar de definities van technologisch en sociaal determinisme. Hieruit voortkomend zal aan de hand van concrete voorbeelden en meningen van verschillende wetenschappers gekeken worden of er sprake is van technologisch of sociaal determinisme. Hierbij wordt ook ingegaan op de ontwikkelingscurve van technologische uitvindingen. Tot slot is er een algemene conclusie geformuleerd, waarin de mening van de auteur ook ruimte zal krijgen.

Heeft de informatisering de samenleving veranderd? Volgens sommigen, oa. Spears ea. (1), heeft de informatisering effect gehad op het veranderen van sociale cohesie, van sociale contacten, van werk en organisatie en van de markt en economie. Ook Castells geeft aan dat de informatisering invloed heeft gehad op deze verschillende vlakken van onze maatschappij.(5) In de overige artikelen van dit weblog worden een aantal specifieke veranderingen uitgelicht en behandelt, deze zullen in dit artikel aangehaald worden als voorbeelden.

Dat informatisering invloed heeft gehad op de samenleving wordt duidelijk uit de overige artikelen, maar waar liggen de grenzen van deze invloed en waar wordt dit door bepaald? Is er sprake van technologisch of sociaal determinisme in de informatisering? Deze vraag wordt in de volgende alinea’s behandeld.

Zoals in de inleiding aangegeven wordt, bestaat technologisch determinisme niet als je de aangegeven logische gedachtegang volgt. Echter is er onder wetenschappers veel te doen over de vraag of we in een technologisch of sociaal gedetermineerde samenleving leven. Om deze vraag te kunnen begrijpen en om antwoord te kunnen geven op onze eigen vraag, waar worden de grenzen van invloed van de informatie technologie door bepaald, moeten we weten wat er met beide begrippen of visies bedoeld wordt.

Het concept technologisch determinisme is door velen behandeld. Zo stellen MacKenzie en Wajcman dat technologisch determinisme gebaseerd is op twee fundamentele pijlers. (2) Ten eerste ontwikkelt de technologie zich los van de samenleving, de samenleving heeft geen invloed op de ontwikkeling van de technologie. En ten tweede heeft de technologie wel invloed op de maatschappij, het veroorzaak namelijk maatschappelijk veranderingen. Dit sluit aan bij de uitleg van het begrip door Dr. Ir. Mulder.(3) Hij omschrijft technologisch determinisme als een gedachtegang waarbij uitgegaan wordt van de technologie in een vacuüm dat alleen gevoed wordt door de wetenschap. De technologie groeit door de input van de wetenschap en wordt daardoor beter. Het leren van andere technische ontwikkelingen valt binnen de wetenschap waar hij over spreekt. Ook hij geeft als belangrijk tweede punt dat de maatschappij geleid wordt door de wetenschap, de technologie bepaalt wat er in de maatschappij gebeurt. Volgens Stein betekent technologisch determinisme dat de wetenschap en de technologie de richting bepalen en dat de mens weinig tot niets meer kan kiezen. (4) Door de ontwikkelde technologieën is er nog maar één keuze mogelijk voor de samenleving. Dit is het geval door de vernieuwde versies van het besturingssysteem Windows, deelnemers aan de samenleving worden gedwongen om nieuwe computers te kopen. artikel: Einde aan grensverlegging Microsoft

Aan de andere kant staat sociaal determinisme, hierbij heeft, volgens Mulder, de samenleving invloed op technische ontwikkelingen.(3) Met de samenleving wordt in dit kader de verschillende sociale groepen of individuen bedoelt, die buiten de ontwikkeling van de technologie staan. De samenleving beïnvloedt de technologie door de waarde en toepassing die ze er aan geven. Om dit te verduidelijken kan het voorbeeld van RFID technologie aangehaald worden. Deze technologie is al jaren beschikbaar maar door aanpassingen moet er nu wederom gekozen worden om de technologie te gebruiken of niet. Verschillende lobbygroepen zijn bezig om de implementatie tegen te houden en tot nu toe slagen ze hierin. (artikel: Hoe privacy haar laatste adem uitblies.) In deze visie stuurt de samenleving de technologie. De behoefte en vraag van de mens wordt vervuld door de technologie, deze ontwikkelt producten die aansluiten bij de vraag van de samenleving.

De eerder gedefinieerde deterministische visies zijn uitersten. Zijn de wetenschapper van mening dat wij leven in een van deze twee uitersten?

Castells geeft aan dat de maatschappij de techniek eigen maakt, er mee experimenteert en hiermee het verandert door nieuwe toepassingen er aan te geven. (5) Hij spreekt van een socio-technisch patroon: de interactie tussen de maatschappij en de techniek, ze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Deze visie over technologisch en sociaal determinisme wordt gedeeld door Spears ea.(1) Volgens hen kan technologie niet als de stuwende kracht in de maatschappij gezien worden, deze opvatting zou te simplistisch zijn. “ICT biedt veel mogelijkheden, maar het is niet waarschijnlijk dat ze allemaal en altijd een wondermiddel zullen zijn of dat ze een plaag zullen worden.” Het is aannemelijk dat de verschillende technologieën voor oplossingen en problemen kunnen zorgen waar de samenleving invulling aan geeft. De technologie kan niet losgezien worden van sociale toepassingen. Uit de tekst van Spears ea. blijkt dat zij het als een geheel zien dat invloed op elkaar heeft, de technologie en de maatschappij, het is een interactie tussen beide. Steijn geeft ook aan dat er geen sprake is van technologisch determinisme, de maatschappij heeft altijd keuzes ondanks de technologie.(4) Alleen de keuze om al dan niet gebruik te maken van de technologie is een keuze en daarnaast is er de keuze welke aspecten van een technologie gebruikt worden en op welke manier. De maatschappij geeft invulling aan de technologie. Ook hier is sprake van een interactie. Dit is te verduidelijken aan de hand van de nieuwe manier van informatie verwerken. Door de technologie hebben we veel meer en sneller informatie tot onze beschikking. Als deelnemer aan de samenleving moet je zelf beslissen welke informatie je wilt verwerken en wanneer. Het is een wisselwerking tussen de mogelijkheid en wat je er zelf mee doet. (artikel: Just in Time) In dit kader kunnen we concluderen dat er geen sprake is van technologisch of sociaal determinisme. Het is een interactie tussen de techniek en de samenleving die bepaalt hoe een technologie zich ontwikkelt en welke invloed de technologie heeft. Als de samenleving de ontwikkelingen van een technologie niet meer interessant of acceptabel vindt, zal ze er grenzen aan stellen of andere toepassingen voor zoeken. In dat geval zal de wetenschap, de technologie, of de techniek aanpassen of een technologie ontwikkelen die aansluit bij de behoeften van de samenleving.

In de inleiding van het artikel is gesproken over het ontstaan van een technologische ontwikkeling. In de vorige paragrafen zijn de definities van beide determinismes en meningen van wetenschappers besproken, met voorbeelden ter verduidelijking. Maar hoe zit het met de grenzen van de ontwikkelingen? Wat bepaalt of en wanneer de technologische ontwikkeling niet meer gebruikt of beperkt wordt. Om hier antwoord op te kunnen geven, is een stukje kennis van de ontwikkelingscurve nodig.

De basis voor deze theorie is gelegd door Schumpeter en is verder uitgewerkt door Schot.(6) Kort samengevat komt de theorie er op neer dat technieken verschillende fases doorlopen. Er wordt gesproken over drie fases: invention, innovation en diffusion. Tijdens de eerste fase ligt het zwaartepunt bij het ontwikkelen van de techniek. Nadat een techniek ontwikkeld is, gaat het de innovation fase in. Hier zijn veel aspecten van de samenleving betrokken in het proces. De techniek moet aansluiten bij de behoefte, voldoet het aan de vraag en zijn de neveneffecten, bijvoorbeeld het verliezen van privacy acceptabel. Er moeten ook groepen of individuen zijn die gebruik willen maken van de techniek, dit is ook afhankelijk van economische aspecten. Wegen de kosten wel op tegen de baten? Mocht het zo zijn dat de techniek niet aanslaat, dan wordt de techniek aangepast en start het proces opnieuw. Als de techniek aangenomen wordt door de samenleving, wordt deze gebruikt totdat de techniek niet meer voldoet aan de wensen, omdat zij verouderd is. Dan komt de techniek is de diffusion fase en kan er op dat moment een doorstart gemaakt worden naar een nieuw proces door de techniek aan te passen. Ook dan wordt er weer gestart in de eerste fase en volgt het proces opnieuw.

Doordat technologische ontwikkelingen een ontwikkelingscurve doorlopen, de eerder genoemde s-curve, is er niet vast te stellen of het proces technologisch of sociaal gedetermineerd is. Dit hangt af van de fase van de ontwikkeling. Dit ondersteunt de conclusie, die in de vorige paragraaf getrokken is, over het interactieproces tussen techniek en samenleving. Daarnaast geeft de literatuur aan dat de samenleving signaleert wanneer de techniek niet meer aan de eisen voldoet.(6) Als er op dat moment toch vast gehouden wordt aan de techniek die verouderd is, komt dit hoogst waarschijnlijk voort uit een irrationele weerstand tegen verandering. Immers als er een nieuwe techniek ontwikkeld wordt, heeft de samenleving weer de invloed om hier, in de innovation fase van het proces, een keuze over te maken.

Als conclusie kunnen we stellen dat er geen sprake is van technologisch of sociaal determinisme, maar een interactie tussen technologie en samenleving, zoals Castells stelt: een socio-technisch patroon. Gezien vanuit het proces dat een technologische ontwikkeling doormaakt, wordt deze conclusie ondersteund en ook wordt deze ondersteund door verschillende wetenschappers. In de verschillende fases van een ontwikkeling kan de technische of sociale kracht van meer invloed zijn, maar over het gehele proces is het een interactie tussen beide.

Vanuit dit kader doorredenerend kan de samenleving de grenzen van de invloed van de informatietechnologie bepalen. Als de samenleving besluit om niet langer gebruik te maken van een technologie stopt het interactiepatroon en wordt er niet langer invulling gegeven aan de applicaties of gebruik gemaakt van de technologie. De oorsprong en de grens van een technologische ontwikkeling liggen dus bij de samenleving, de behoefte en het punt waarop er geen gebruik meer van de technologie wordt gemaakt, alles wat daar tussen ligt, maakt onderdeel uit van een socio-technisch patroon.

1. Spears, Postmes, Wolbert, Lea en Rogers (2001) p. 67-70

2. MacKenzie & Wajcman (1985)

3. Dr. Ir. Mulder (..) p. 44

4. Dr. Steijn, B. (2001) p. 13-14

5. Castells, M. (2003) p.16-17

6. Schot, J. (1991) p. 50-52

Literatuurlijst:
Spears, Postmes, Wolbert, Lea en Rogers (2001) sociaal-psychologische effecten van ICT en hun beleidsimplicaties (onderdeel van: Ploeg en Veenemans (2001) De invloed van ICT op maatschappij en overheid) , uitgever: Amsterdam University Press Salomé, druk niet vernoemd.

MacKenzie & Wajcman (1985) Social shaping of technology, uitgever: Buckingham/Philadelphia, Open University Press.

Dr. Ir. Mulder (2005) The production of new technology (Reader MOT1410 Technische universiteit Delft), uitgever: Universiteit delft/ techniek, bestuur en management, druk niet vernoemd.

Steijn, B (2001) De komst van de informatiesamenleving, uitgever: Van Gorcum , druk niet vernoemdCastells, M. (2003) De melkweg van het internet, uitgever: van Gennep, druk niet vernoemd.

Schot, J. (1991) Maatschappelijke sturing van technische ontwikkeling (proefschrift), uitgever: universiteit Twente, FEBO-druk.

“Bill Gates is al elf jaar lang de rijkste man ter wereld, van 1996 tot en met 2007 [...]. Zijn vermogen wordt in 2007 geschat op 56,0 miljard dollar. Volgens een schatting bezit hij in zijn eentje meer dan de armste 50% van de wereldbevolking samen. [...] Er wordt gespeculeerd dat Bill maar een klein deel van zijn mega kapitaal aan zijn familie nalaat, in totaal ruim 1 miljard, de rest zal gaan naar verschillende goede doelen”.

Zo wordt Bill Gates, medeoprichter van Microsoft, beschreven op Wikipedia.(1) Dat Gates zo rijk is geworden, is niet gek als je kijkt naar de ontwikkelingen van zijn bedrijf Microsoft. In 2004 telt het bedrijf 57.000 werknemers en in 2005 is Microsoft goed voor een beurswaarde van 277,2 miljard dollar. (2) De omzet van 2003-2004 bedroeg maar liefst 358 miljard dollar, waarvan ‘slechts’ 8,2 miljard dollar winst.(30)

Hoe heeft Microsoft zo groot kunnen worden? Sinds 1994 is Microsoft de grootste op de softwaremarkt voor besturingssystemen. (29) Een besturingssysteem is ‘de basis van de software die op een computer staat. Het besturingssysteem zorgt ervoor dat de gebruiker interactie kan hebben met de hardware’. (30) Elk computer kent dus een besturingssysteem en in 2003 is Microsoft Windows het besturingssysteem dat op 95% van alle computers te vinden is.(4)

Kent Microsoft eigenlijk wel grenzen of concurrenten? De ontwikkeling en groei van Microsoft lijkt op het eerste gezicht geen grenzen te kennen. Of toch… Microsoft is niet de enige op de softwaremarkt. Al krijgt de concurrentie niet echt de kans door de gesloten softwarecodes die Microsoft gebruikt. In 1991 besluit justitie in Amerika iets te doen aan Microsofts monopoliepositie en in 2001 start ook de Europese Commissie een zaak tegen haar marktdominantie. (31)

In dit artikel staat het vaststellen van de grens voor Microsoft centraal. Eerst zal ik een beschrijving geven van de ontwikkelingen van Microsofts besturingssysteem en applicaties. Daarna zal het verschil tussen Closed Source Software (CSS) en Open Source Software (OSS) besproken worden. Hierop volgt een beschrijving van de OSS-concurrenten van Microsoft. Tot slot zal worden ingegaan op de rechtszaken tegen Microsoft in Amerika en Europa.

Microsoft is met het besturingssysteem Windows begonnen in 1985. Na verloop van tijd overtuigt Microsoft steeds meer personal computer-leveranciers om alleen computers met Windows te verkopen. Waarom de leveranciers hiermee akkoord gaan? Omdat Microsoft belooft om de drie jaar een nieuwe versie van Windows op de markt te brengen, waar een nieuwe computer voor nodig is. De leveranciers worden dus verzekerd van hun toekomstige omzet. Daarnaast besluit Microsoft dat, wanneer er een nieuwe Windowsversie uit is gebracht, de oudere Windowsversies niet meer ondersteund worden.(5)

Microsoft houdt zijn woord. Na Windows 95 (1995), Windows 98 (1998) en Windows XP (2000) brengt Microsoft in 2006 Windows Vista op de markt. De ontwikkeling van Vista heeft Microsoft zes miljard dollar gekost, maar in het eerste jaar verkoopt Vista al ter waarde van ruim tien miljard dollar.(6) Omdat Vista op de markt is gebracht, stopt Microsoft met het ondersteunen van Windows XP. Dit betekent dat de ruim 70 miljoen XP-gebruikers hun maandelijkse update niet meer krijgen. Daarnaast zijn er nog 48 miljoen computers die draaien op de voorganger van XP, Windows 98.(7)

Zodra Vista in Nederland op de markt werd gebracht, stroomden er maar liefst 5.000 klachten binnen bij de Consumentenbond. Vista bleek niet te werken in combinatie met apparatuur zoals printers en scanners. De Consumentenbond raadde de consumenten aan bij het kopen van een nieuwe computer specifiek te vragen naar Windows XP.(8) Microsoft hoorde de klachten aan en besloot te gaan onderhandelen met leveranciers van apparatuur om een kortingsregeling te maken voor Vista gebruikers die nieuwe apparatuur willen kopen.

Microsoft heeft overigens zelf geen last van de klagende klanten, want voor klachten verwijst Microsoft de klanten naar de verkopers van Vista.(9)

Naast het besturingssysteem Windows zijn er ook applicaties van Microsoft zoals Windows Media Player, Internet Explorer en het Office-pakket. Deze applicaties worden standaard bij Windows geleverd. Ook beheert Microsoft het mailprogramma Hotmail en het chatprogramma MSN.

In 2006 introduceert Microsoft Windows Live, de opvolger van Hotmail en MSN. Hiermee probeert Microsoft hun markt te vergroten door de extra toepassingen in te bouwen, die de consumenten anders bij concurrenten gaan halen. Zonder blikken of blozen verandert Microsoft alle 230 miljoen inboxen van gebruikers wereldwijd zonder toestemming te hebben gevraagd.(10)

Waarom kunnen Microsoftconcurrenten niet inspelen op het Microsoft-besturingssysteem? Dit komt doordat Microsoft werkt met zogenaamde Closed Source Software (CSS). Dit betekent dat de programma- of broncodes niet openbaar zijn, deze zijn alleen bekend bij de medewerkers van Microsoft. Dit heeft als gevolgd dat concurrenten niet kunnen ontdekken hoe bijvoorbeeld het besturingssysteem in elkaar zit en dat zij er dus ook geen applicaties voor kunnen maken. Dus werkt het merendeel van Microsoft concurrenten met Open Source Software (OSS). Bij OSS is de broncode openbaar (32).

De voordelen van OSS zijn veelzijdig. Doordat de broncodes openbaar zijn, is het maken van aanpassingen gemakkelijker. Daardoor kan software specifieker voor bepaalde projecten ontwikkeld worden. Daarnaast zijn er geen licentiekosten. (32) De meest gebruikte licentie van OSS is General Public License. Hierin ligt vastgelegd dat de licentie de openheid en beschikbaarheid van de broncode wil stimuleren en dat daarom voor gebruik en aanpassing geen licentievergoeding gevraagd mag worden. (33) Daarnaast ben je als gebruiker niet afhankelijk van een leverancier en is OSS in veel talen en dialecten beschikbaar. (32)

Op het moment zijn er twee OSS besturingssystemen die met Microsoft concurreren: Linux en Apple OS X. Linux komt uit 1991 en is de afgelopen zeven jaar gegroeid met 7,5 miljoen gebruikers. (30) Internationale megaconcerns die in de loop der tijd bijvoorbeeld zijn gaan werken met Linux zijn IBM, HP en Amazon.com. In Nederland werken ook Unilever, Shell en Ahold tegenwoordig met Linux.(11) Het is voor Microsoft bijna onmogelijk om grip te krijgen op Linux, omdat Linux geen eigenaar kent. Wel heeft Microsoft internetstandaarden aangepast, waardoor ze uitsluitend op Internet Explorer (van Microsoft) optimaal weer te geven zijn.(12)

Steve Ballmer, de opvolger van Bill Gates, riep in 2002 tegen de Chicago Sun Times: “Linux is een kanker die alles aantast wat het aanraakt”. Tegelijkertijd erkende Ballmer dat software met een open bron code de grootste concurrentie vormt voor Microsoft.(13)

Ubuntu 7.10 van Linux komt tegelijkertijd uit met Windows Vista van Microsoft. Voor Ubuntu is echter geen nieuwe computer nodig en ook geen nieuwe apparatuur.(14)

Apple is sinds 2000 gaan werken met het besturingssysteem Apple OS X. OS X werd eerst getest door gebruikers, naar aanleiding hiervan geperfectioneerd en werd daarna pas op de markt gebracht. Het besturingssysteem werkt met een open bron code.(15)

Om aan te geven dat OSS groeiend is, kun je kijken naar Sourceforge.net, de grootste online ontwikkelomgeving van open source; inmiddels werken hier 1,25 miljoen mensen samen aan 110.000 software projecten.(16)

Niet alleen het besturingssysteem kent OSS-concurrentie, maar ook de concurrerende applicaties gebruiken OSS. Sinds 2000 is er uit een open source project OpenOffice gegroeid, dit is gratis software die concurreert met het Windows Officepakket(17) (in de goedkoopste versie kost het Officepakket 550 euro).(18) Microsoft Office heeft echter in 2007 nog 450 miljoen gebruikers en een marktaandeel van 97%.(19)

Ook internetbrowser Internet Explorer heeft concurrentie. Mozilla, een stichting zonder winstoogmerk, creëert Firefox, de open source concurrent van Internet Explorer van Microsoft. Firefox kent minder beveiligingsfouten en is minder gevoelig voor cybermisdaad en virussen.(20) Daarnaast is Firefox gratis en in meer talen beschikbaar dan Internet Explorer.(21) Firefox haalt in 2007 een marktaandeel van 27,8% wereldwijd, tegenover Internet Explorer met 66,5%.(22)

Zoals hierboven vormen de OSS-varianten wel concurrentie, maar heeft Microsoft zijn dominante marktpositie behouden. Dit is oneerlijk te noemen en justitie in de VS en in Europa hebben daarom Microsoft op het matje geroepen. Vanaf 1991 starten er in de VS drie zaken tegen Microsoft, waarbij het met name draaide om Microsoft die Internet Explorer heeft geïmplementeerd in Windows en daardoor concurrentie van internetbrowsers heeft vernietigd. (31) Om de monopoliepositie tegen te gaan wil het Hof het besturingssysteem en de applicaties van Microsoft splitsen. (31) Bill Clinton was gedurende zijn regeringsperiode een actief kartelbestrijder.(23) Wanneer George W. Bush aan de macht komt, wordt het beleid gewijzigd. Bush wil Microsoft niet opdelen en treft een schikking waarbij Microsoft belooft bepaalde software toegankelijker te maken.(24)

In 1998 komt de eerste klacht binnen bij de Europese Commissie, ingediend door Sun Microsystems.(25) Naar aanleiding hiervan begint de Commissie met een onderzoek. In maart 2004 stelt de Commissie vast dat Microsoft misbruik heeft gemaakt van zijn positie. (34) De Commissie legt Microsoft een boete op van 497 miljoen euro (31), omdat ‘Microsoft misbruik had gemaakt van haar machtspositie door twee typen gedragingen’. (30) Deze waren ‘de weigering om aan concurrenten interoperabiliteitsinformatie te verstrekken, die deze informatie vervolgens wilden gebruiken voor de ontwikkeling en distributie van producten voor ‘workgroup server- besturingssystemen’ en ‘het koppelen van de verkoop van het Windows besturingssysteem [...] aan de gelijktijdige verkoop van Windows Media Player’. (34) Microsoft geeft aan het niet eens te zijn met de uitspraak van de Commissie. In 2004 tekent Microsoft beroep aan tegen de miljoenenboete. In 2005 tekent ze beroep aan tegen het opengooien van een gedeelte van de broncodes.(26) Omdat Microsoft weigert de boete te betalen, legt eurocommissaris Neelie Kroes Microsoft in juli 2006 een aanvullende boete op van 280,5 miljoen euro. Afgelopen september doet het Europese Hof van Justitie uitspraak en stelt de Commissie in het gelijk.(27) Begin deze maand besluit Microsoft in te stemmen met de eisen van de Europese Commissie. ‘Microsoft zal voortaan andere softwareontwikkelaars informatie verschaffen over zijn Windows besturingssysteem’.(28)

In dit artikel is Microsoft besproken en het besturingssysteem Windows is uitgelegd. Microsoft is met haar software en applicaties de grootste op de softwaremarkt. Dit komt door het toepassen van CSS. OSS blijkt een veel effeciëntere en klantvriendelijkere aanpak te hebben. De concurrentie van Microsoft groeit, maar wint maar langzaamaan een groter marktaandeel. Vanwege de ongelijke posities, gaat zowel justitie in de VS als in Europa zich met Microsoft bemoeien. Hoewel in de VS een schikking wordt getroffen, moet Microsoft in Europa uiteindelijk instemmen met zeer strenge maatregelen. Softwaregigant Microsoft wordt gedwongen gedeeltelijk te gaan werken met OSS, waardoor concurrentie mogelijk zal zijn.

Kortom, kent Microsoft nou eigenlijk grenzen of concurrenten? Ja, Microsoft kent concurrenten en de verwachtingen zijn dat de marktaandelen van de concurrenten de komende tijd sterk zullen stijgen. Door zowel de Europese Commissie als het Europese Hof van Justitie, is Microsoft nu definitief een grens opgelegd.

Literatuurlijst

1. http://www.curia.europa.eu/nl/index.htm, site met rechtspraak EU, geraadpleegd op 1 nov. 2007.2. Ammelrooy, P. van. 18 november 2004, Comeback van een drakendoder, De Volkskrant.

3. Voorn, E. 26 februari 2005, Microsoft, geliefd en gehaat, Algemeen Dagblad.

4. Benjamin, J. 7 augustus 2003, Koppelverkoop en geen openheid, NRC Handelsblad.

5. Dekker, V. 16 oktober 2007, Huwelijk met pc-makers breekt Microsoft op, Trouw.

6. Dekker, V. 3 februari 2007, Microsoft bewijst het weer eens, Trouw.

7. Schutten, H. 12 juli 2006, Gebruikers moeten kiezen, Het Parool.

8. Hijink, M. 12 oktober 2007, Consument moet maar wennen aan Vista, NRC Handelsblad.

9. Dekker, V. 13 oktober 2007, Falend Vista kan Microsoft veel geld kosten, Trouw.

10. Laan, M. 22 april 2006, Nieuwe jas voor MSN en Hotmail, Het Parool.

11. 2 september 2003, De volgevreten pinguin is nog verre van verzadigd, Finanieele Dagblad.

12. Klaver, M. 14 november 1998, Een lastige vrijheid, NRC Handelsblad.

13. Laan, M. 19 oktober 2002, Microsoft weer het nu zeker: Linux is vijand no.1, Het Parool.

14. Dekker, V. 16 oktober 2007, Huwelijk met pc-makers breekt Microsoft op, Trouw.

15. 14 september 2000, Nieuw besturingssysteem OS X toekomst van Apple, De Volkskrant.

16. Verrijt, H. 28 februari 2006, Waarom betalen voor software?, Eindhovens Dagblad.

17. Laan, M. 19 oktober 2002, Microsoft weer het nu zeker: Linux is vijand no.1, Het Parool.

18. Schutten, H. 12 juli 2006, Gebruikers moeten kiezen, Het Parool.

19. Ammelrooy, P. van. 21 augustus 2007, Bonte stoet dwergen op markt kantoorsoftware, De Volkskrant.

20. Sturm, E. 25 september 2004, Browseroorlog, Trouw.

21. Ammelrooy, P. van. 18 november 2004, Comeback van een drakendoder, De Volkskrant.

22. Dekker, V. 21 juli 2007, Revolutie op het Web, Trouw.

23. 19 september 2007, Scheidsrechter Europa, NRC Handelsblad.

24. Kris, J. van der. 22 april 2006, Vechten tegen de macht van Microsoft, NRC Handelsblad.

25. Kris, J. van der. 22 april 2006, Vechten tegen de macht van Microsoft, NRC Handelsblad.

26. http://nl.wikipedia.org/wiki/Bill_Gates, Nederlandstalige vrije encyclopedie site Wikipedia, geraadpleegd op 1 november 2007.

27. Stil, H. 17 september 2007, Rechters geven Europese Commissie gelijk; Boete van 497 miljoen euro blijft overeind, Het Parool.

28. 22 oktober 2007, Microsoft stemt in met eisen Europese Commissie, Algemeen Nederlands Persbureau.

29. Castells, M. (2003). De Melkweg van het Internet Amsterdam: Uitgeverij van Gennep.

30. Keller, W. (2004)De digitale kloof versmallen door gebruik van open source in combinatie met gereconditioneerde computers. Scriptie van de Technische Universiteit Eindhoven: 2004, p.1-45.

31. Apon, J. (2007). Cases Against Microsoft. European Law Review. Volume 28: Issue 6, juni 2007. p.327-336.

32. Vries, F. de en Nadolske R. (2004). Open Source toepassen in modulaire Elektronische Leeromgevingen. Digitale Universiteit, 23 November 2004. p.6-17.

33. Paapst, M. (2006). Licenties, inleidende juridische aspecten Media Update Vakpublicaties, Gorredijk: 2006.

34. Muynck, Y.E. de. Microsoft. Mededingingsrecht. Nummer 8, oktober 2007. SDU Uitgevers. p.149-150.

Pas begin jaren ’70 is de eerste televisiezender in Zuid-Afrika geïntroduceerd. De reden waarom de televisie pas zo laat is geïntroduceerd is dat de overwegend blanke regering de televisie zag als een bedreiging voor het regime. Door de televisie zou de regering de controle kwijt raken over radio en televisie. De censuur zou in gevaar komen, en de zwarte bevolking zou kunnen emanciperen.(1) In 1971 kwam er pas toestemming voor een televisie service. Er werden twee zenders geïntroduceerd voor de blanke bevolking en één voor de zwarte bevolking. Pas in 1981 kwam er nog een nieuwe zender in een aantal volkstalen. Maar er waren nog steeds grote groepen uitgesloten van televisie gebruik, doordat er geen zender was die in hun taal uitzond. De afgelopen jaren zijn er veel nieuwe zenders geïntroduceerd en inmiddels is Zuid-Afrika inmiddels aangesloten op de grote televisie netwerken. (2)

Radio is het meest geliberaliseerde medium in Zuid-Afrika. De radio is altijd het medium geweest dat het minst onder de censuur geleden heeft. Er zijn op dit moment ontelbaar veel radiostations in Zuid-Afrika. Een inwoner van Johannesburg bijvoorbeeld, heeft de beschikking over meer dan 40 radiozenders. (3)

Ook de telefoon is goed geïntegreerd in Zuid-Afrika. Op dit moment zijn er 41,3 miljoen mobiele telefoons in gebruik. (4)

Ten slotte een heel belangrijk medium in de huidige informatiesamenleving: het internet. De volgende tabel zal ons meer over internet vertellen in Zuid-Afrika.

Internetgebruikers Zuid Afrika

Zoals u ziet in de laatste kolom is het aantal internetgebruikers de afgelopen 7 jaren sterk gestegen, bijna verdubbeld zelfs. Maar het is ook opmerkelijk dat in 2006 maar 10.3% van de bevolking van Zuid-Afrika, dus maar 5,1 miljoen mensen, gebruik maakte van internet.(4) Ter vergelijking, in Nederland op datzelfde moment maakten 14,6 miljoen mensen gebruik van internet. Dit is 88.4% van de gehele Nederlandse bevolking.(5) De integratiegraad van internet in Zuid-Afrika is heel laag in verhouding met de westerse landen.

Het is zeer opmerkelijk dat de andere media wel goed geïntegreerd zijn in Zuid-Afrika, en het internet niet. Ik vraag mij af welke redenen er zijn voor dit verschijnsel. Daarom zullen er in dit artikel de volgende vragen worden beantwoord:

Waarom ligt het percentage internetgebruikers in Zuid-Afrika zo laag, in verhouding met de westerse landen en in verhouding tot de andere media?

Heeft de Zuid-Afrikaanse overheid maatregelen getroffen om de verspreiding van internet te verhogen?

Welke maatregelen zijn dat?

Overheid

De Zuid-Afrikaanse overheid is zich er zeer van bewust dat haar land een achterstand heeft met betrekking tot informatisering in verhouding met de westerse landen. Daarom heeft de overheid enkele maatregelen getroffen om Zuid-Afrika tot een informatiesamenleving om te vormen. Onder andere op het gebied van onderwijs en daarnaast heeft de overheid enkele conferenties georganiseerd. Hieronder zullen deze punten kort worden toegelicht.

Onderwijs

Er is in Zuid-Afrika nog steeds een sterke scheiding tussen de zwarte en blanke bevolking met betrekking tot onderwijs. De meerderheid van de volwassenen heeft geen scholing gehad, of te weinig om een beroep uit te oefenen. Toch is er al veel verbeterd op het gebied van onderwijs. De instelling van een Regering van Nationale Eenheid en de afschaffing van de apartheid in 1994 heeft vele veranderingen te weeg gebracht. Alle maatregelen die zijn genomen moesten leiden tot een democratische, niet-raciale samenleving.(6) Het onderwijs werd als een belangrijk instrument gezien om de gewenste veranderingen te bereiken. Één van die gewenste veranderingen is de wens naar een meer geïnformatiseerde samenleving. Onder andere de Onderwijswet van 1996 moest hiervoor zorgen. (7) Voor 1996 werden de doelen van onderwijs en de inhoud op provinciaal niveau vastgesteld. Hierdoor ontstonden er grote verschillen tussen de provincies. De Onderwijswet van 1996 hield in dat er nationale instellingen in het leven geroepen worden, die toezicht houden op het onderwijs. Dit zou de nationale eenheid bevorderen. Er zouden nationale richtijnen vastgesteld worden, ook op het gebied van het gebruik van ICT in scholen. Hierdoor zouden de verschillen tussen de verschillende provincies minder groot worden. De Onderwijswet heeft hier ook deels voor gezorgd maar, maar er bleef nog steeds veel macht bij de provincies. Er zijn dus nog steeds verschillen tussen de provincies, hoewel deze verschillen veel minder groot zijn dan voor de komst van de Onderwijswet. Toch is de aanwezigheid van computers meestal niet door de overheid gestimuleerd. Vaak is het op initiatief van individuele personen die veel belang hechten aan de aanwezigheid van computers.

Bovendien zijn er nog steeds veel verschillen tussen scholen. Er bestaat een bovenlaag een middenlaag en een onderlaag met betrekking tot de kwaliteit van de scholen. De bovenlaag is goed te vergelijken met onze scholen in Nederland. Er is een schoolbibliotheek aanwezig, er zijn computers beschikbaar, er is internet en er zijn sportvoorzieningen. Op deze bovenlaagscholen zijn vooral rijke blanke kinderen te vinden. Er zijn maar weinig van dit soort scholen, en vaak zijn dit privé-scholen. De ouders van de kinderen betalen fors om hun kind hier onderwijs te laten krijgen. Hierdoor hebben de privé scholen meer financiële middelen om computers aan te schaffen. De middenlaagscholen zijn minder goed. De kwaliteit van de leraren is minder hoog, de scholen zijn gebrekkig en zijn weinig tot geen computers beschikbaar, laat staan internet. De middenlaagscholen worden buitsluitend bezocht door de zwarte bevolking. De onderlaagscholen bestaan meestal alleen uit een klaslokaal met een bank. Er zijn geen leermiddelen aanwezig. De middenlaagscholen en onderlaagscholen zijn openbare scholen. Zij worden net als in Nederland gefinancierd door de overheid. (8)

Vooral het laatstgenoemde, dus de enorme verschillen tussen bovenlaag-, middenlaag- en onderlaagscholen, belemmert de verspreiding van de informatisering. De bronnen van informatie blijven geconcentreerd bij de blanke rijke bevolking. De arme zwarte bevolking heeft maar beperkt toegang tot internet. Als er al toegang is, is dit meestal bij een openbare computer. Er is weinig sprake van persoonlijke computers, telefoons, boeken, radio’s, en televisies.

Informatievaardigheden

Het begrip informatievaardigheden werd reeds in de jaren ’70 gebruikt. Toendertijd hield het begrip informatievaardigheden in dat mensen in staat waren informatieproblemen in hun werk op te lossen door middel van allerlei informatiebronnen en middelen om die bronnen te benaderen. In de loop van de tijd zijn informatievaardigheden van wezenlijk belang geworden. We worden tegenwoordig voortdurend geconfronteerd met enorme hoeveelheden informatie. Het is essentieel om uit alle informatiestromen datgene te halen wat voor jou van belang is. Informatievaardigheden wordt in dit stuk gedefinieerd als “het in staat zijn om een informatiebehoefte te onderkennen, deze informatiebehoefte om te zetten in een zoekvraag, vervolgens de relevante informatiebronnen te kiezen en raadplegen, de hiervoor benodigde informatietechnologie beheerst en in staat de zijn de gevonden informatie te selecteren, te evalueren, te gebruiken en zo nodig vast te leggen. Dit gebeurt allemaal op een efficiënte en effectieve wijze”. (10)

Wanneer men niet over (voldoende) informatievaardigheden beschikt, raakt men in een achterstandspositie ten opzichte van diegene die wel over voldoende informatievaardigheden beschikken.

Deze informatievaardigheden worden ontwikkeld tijdens het socialisatieproces. Voor het grootste gedeelte worden informatievaardigheden op school aangeleerd. Ook hierin speelt de overheid weer een grote rol. De overheid stelt immers de hoofdlijnen en -doelen van onderwijs vast. (11)

De Zuid-Afrikaanse overheid erkent het belang van informatievaardigheden. Daarom heeft de regering een nieuw onderwijsstelsel ingevoerd, genaamd het Curriculum 2005. In dit Curriculum is er veel aandacht voor informatievaardigheden. De informatievaardigheden moeten er voor zorgen dat Zuid-Afrika een rol kan spelen in de internationale economie.

Binnen het Curriculum 2005 zijn 8 “learning area’s” te onderscheiden:

1. language, literacy and communication
2. numeracy and mathematics
3. human and social sciences
4. natural sciences
5. arts and culture
6. economic and management sciences
7. life orientation
8. technology

In alle gebieden zijn de informatievaardigheden terug te vinden. Er is echter tot nu toe nog vrijwel niets met het Curriculum 2005 gedaan. De docenten werken nog steeds met het oude onderwijssysteem. (12)

Hierdoor wordt de poging die door de overheid is gedaan ondermijnd. De mooie plannen die de overheid heeft gemaakt worden niet uitgevoerd. Daardoor zijn de informatievaardigheden bij de Zuid-Afrikaanse leerlingen nog steeds op een laag niveau.

Conferenties

De overheid heeft niet alleen in het onderwijs bijgedragen aan een meer geïnformatiseerde samenleving, maar heeft daarnaast ook conferenties gehouden om de informatisering op weg te helpen. Hierbij is gebruik gemaakt van een zogenaamde leapfrog. Door zorgvuldig te kijken naar de manier waarop de westerse landen de informatiseringen hebben doorgemaakt, worden een aantal fasen onderscheiden. De leapfrog houdt in dat er een aantal van deze fasen over worden geslagen, zodat het proces versneld plaats kan vinden.

De conferenties die van belang zijn voor het informatiseringsproces van Zuid-Afrika zijn:

- de G7 conferentie in Brussel, 1995

- de “Information Society and Development” conferentie in Midrand (Zuid-Afrika), 1996

- de “International Telecom Union Africa Telecom” in Johannesburg, 1998.

In de afgelopen jaren zijn er geen conferenties gehouden die zeer van belang waren voor het informatiseringsproces in Zuid-Afrika.

Tijdens de G7 conferentie bleek dat er vanuit de regering veel aandacht uitging naar het opzetten van infrastructuur. Mbeki, de plaatsvervangend president op dat moment, sprak uit dat hij gelooft dat ICT de brandstof voor economische groei is. Maar voordat er gebruik kan worden gemaakt van ICT moet er wel eerst infrastructuur daarvoor aangelegd worden. Op dit moment wordt er hard gewerkt aan het aanleggen van de juiste infrastructuur voor ICT. (13)

Waar de grens in Zuid-Afrika ligt met betrekking tot het internet is duidelijk, in 2006 was er “maar” 10,3% van de bevolking aangesloten op internet. De integratiegraad van internet is heel laag in verhouding tot de westerse landen. De andere media zijn wel goed geïntegreerd. Waardoor die grens wordt beperkt is vooral de onderlinge verschillen in het land. De verschillen tussen de kwaliteit van het onderwijs tussen provincies, het onderscheid tussen bovenlaag-, middenlaag-, en onderlaagscholen en het onderscheid tussen privé en openbare scholen.

De overheid heeft verschillende pogingen gedaan om de informatisering op weg te helpen. De overheid heeft conferenties georganiseerd en een nieuw onderwijssysteem ingevoerd. Door de conferenties wordt het belang van een ICT herkend door Zuid-Afrika en wordt er op dit moment hard gewerkt aan het aanleggen van de juiste infrastructuur. Helaas heeft het nieuwe onderwijssysteem, het Curriculum 2005, tot nu toe weinig effectt gehad. De toekomstvoorspellingen voor Zuid-Afrika op het gebied van informatisering lopen uiteen, maar er is overeenkomst bereikt over één punt: de Zuid-Afrikaanse regering heeft er veel voor over om een meer geïnformatiseerde samenleving te creëren. We zullen zien hoe dit afloopt…

1. Mzamane, From Devil’s Box to Diversity: 30 Years of SABC Television, in Sunday Times, 08-01-2007

2. Cros, Why South Africa’s Television is only Twenty Years Old: Debating Civilisation 1958-1969, http://www2.univ-reunion.fr/~ageof/text/74c21e88-271.html, 2007

3. www.wikipedia.nl

4. http://www.internetworldstats.com/af/za.ht 5 november 2007

5. http://www.internetworldstats.com/eu/nl.htm 5 november 2007

6. Kessel, Zuid-Afrika’s rol in Afrika, 1999

7. http://www.afrikatour.nl/landengegevens/Zuidafrika/zuid_afrikagegevens.htm 4 november 2007

8. Boekhorst, informatievaardig worden in het onderwijs, een informatiewetenschappelijk perspectief: een vergelijkende gevallenstudie in Zuid-Afrika en Nederland, p. 199,2000

9. Boekhorst, informatievaardig worden in het onderwijs, een informatiewetenschappelijk perspectief: een vergelijkende gevallenstudie in Zuid-Afrika en Nederland, p. 199, 2000

10. Boekhorst, informatievaardig worden in het onderwijs, een informatiewetenschappelijk perspectief: een vergelijkende gevallenstudie in Zuid-Afrika en Nederland, p. 103, 2000

11. Boekhorst, informatievaardig worden in het onderwijs, een informatiewetenschappelijk perspectief: een vergelijkende gevallenstudie in Zuid-Afrika en Nederland, p. 111, 2000

12. Boekhorst, informatievaardig worden in het onderwijs, een informatiewetenschappelijk perspectief: een vergelijkende gevallenstudie in Zuid-Afrika en Nederland, p. 167 tot en met 172, 2000

13. Boekhorst, informatievaardig worden in het onderwijs, een informatiewetenschappelijk perspectief: een vergelijkende gevallenstudie in Zuid-Afrika en Nederland, p. 123 en 124, 2000

De wereld van het World Wide Web heeft ons een ongekende nieuwe vrijheid toegeworpen. De mogelijkheden die het internet ons biedt zijn oneindig. Het internet wordt ook wel de technologische basis voor de organisatorische vorm van het informatietijdperk: het netwerk, genoemd.(1) Een netwerk is een opgebouwd stelsel van verbindingen tussen onderling verbonden knooppunten. Netwerken hebben in elke periode van tijd al plaatsgevonden. Maar in onze tijd is de vorm een stuk veranderd door de opkomende technologieën en spreken wij daarom tegenwoordig over informatienetwerken. Daarnaast gaat informatisering gepaard met individualisering. De moderne maatschappij hecht steeds meer waarde aan individuele vrijheid en open communicatie. De mens is steeds meer op het individu gericht dan op het gemeenschappelijke gevoel. Dit betekent niet dat het maatschappelijke leven vervalt, want internet draagt juist bij aan een sterke intensivering van het maatschappelijke leven met de netwerken om ons heen en uitbreiding van onze sociale contacten. Internet leidt dus niet tot een sociaal isolement maar kan bepaalde andere sociale activiteiten wel eens gaan vervangen. Een ander gevolg van informatisering is een nieuwe vorm van maatschappelijke betrekkingen. Dit gevolg is aan te duiden als horizontalisering.(2) Het belang van onderhandelen neemt toe en de kracht van bevelen neemt af. De hiërarchieën verdwijnen in zekere mate en markten en netwerken nemen daarvoor de plaats in. Castells(1996) stelt zelfs dat horizontale netwerken de basiseenheden van de maatschappij zijn geworden. Ook deze ontwikkeling geeft het individu de mogelijkheid toe te doen aan de behoefte van meer individuele vrijheid en meer open communicatie. En deze behoeftes kunnen we in steeds grotere mate kwijt op het internet. Daar waar de vrijheid van meningsuiting geen grenzen heeft. Internet biedt een ongekende vorm van privacy, identiteit en anonimiteit in de informatiemaatschappij.
De democratische rechtstaat waarin wij leven bracht ons al de grondwettelijk gegarandeerde vrijheid van meningsuiting, internet bracht de uitbreiding daarvan. Wat zijn in werkelijkheid de mogelijkheden tot meningsuiting op internet? Wat zijn de gevaren en welke grenzen worden er gesteld om deze gevaren te beperken?

Complicerende factor is dat op het Internet iedereen zo hard kan schreeuwen als hij wil. Wie buiten het Internet om als gewone sterveling de massa wil bereiken krijgt te maken met bemiddelende instanties.(3) Een ingezonden brief wordt voor plaatsing eerst getoetst en een geschreven boek moet eerst goedgekeurd worden door de uitgever. Internet kan deze filters omzeilen. Iedereen heeft zijn eigen drukpers, het Internet heeft het grondwettelijke recht op vrijheid van drukpers voor iedereen onder handbereik gebracht.(4) Weblogs, forums, gastenboeken, suggestiepagina’s, chatboxen en vele andere middelen zorgen voor talloze mogelijkheden tot het uiten van onze frustraties, meningen, oordelen, complimenten en ervaringen op het internet. Hier wordt tegenwoordig dan ook gretig gebruik van gemaakt. Personen en ondernemingen uit alle landen van de wereld kunnen via het medium internet vrijwillig of onvrijwillig met elkaar in aanraking komen. Dit is onder andere een kenmerk van globalisering. Het buitenland is dichterbij dan het ooit geweest is. Namelijk niet verder weg dan een klik met de muis van je Personal Computer. Men kan zich vrijer dan ooit bewegen in de digitale omgeving en zich verschuilen achter een geheime internetidentiteit. Wordt deze identiteit ontmaskerd, is in een oogwenk al een nieuw account aangemeten. Anonimiteit op het net is een erg actueel besproken onderwerp. Dit komt voornamelijk omdat anonimiteit een sleutelrol speelt in de discussie over privacybescherming. De voorgaande constatering brengt ons bij het onderscheid tussen identificatie en verificatie. Identificatie is gericht op het vaststellen van iemands ware identiteit. Bij verificatie stelt men alleen vast of twee gegevens bij dezelfde persoon horen.(5) Er is vaker sprake van het achterhalen van de identiteit van een individu via verificatie dan via identificatie. In veel gevallen is het niet noodzakelijk de identiteit van de persoon vast te stellen maar wordt genoegen genomen met vormen van pseudo-identiteit. Dit houdt in dat men op internet onder een pseudoniem handelingen verricht zonder daarbij de echte identiteit prijs te geven. Een andere vorm is semi- anonimiteit. Hierbij kan altijd nog een persoon of instantie achterhalen wie de handelende persoon in werkelijkheid is. Dan is er dus geen sprake van volledige anonimiteit De achterhaling van de werkelijke identiteit geschied alleen wanneer omstandigheden daartoe aanleiding geven.
Naarmate het internetgebruik en de anonimiteit groter wordt, groeit ook de kans op misbruik van het systeem. Daarbij te denken aan pornografie, terrorisme, hackers, nazisme en spam. Men is zich vaak niet bewust van de omvang van deze gevaren. Ook ouders hebben weinig besef van waar hun kinderen aan blootgesteld worden op het Internet. Zij surfen in de vrije wereld van de digitale omgeving rond alsof er nergens gevaar op de loer ligt. Ook terrorisme is een opkomend gevarenelement. Terroristische bewegingen kunnen via het internet in korte tijd een gigantische hoeveelheid aan ideeën verspreiden en kunnen makkelijker hun achterban uitbreiden. Door de grote anonimiteit en weinig mogelijkheden tot het traceren van deze bewegingen hebben wij dit gevaar niet meer in de hand en zullen desastreuze veranderingen als gevolg plaats kunnen vinden. Deze gevaren lijken ver van ons bestaan een leven te leiden. Hier moeten we ons niet in vergissen. Ook onze computers lopen het gevaar door een hacker overvallen te worden. Waarbij de macht over je eigen digitale omgeving in de handen van een andere anonieme personaliteit te recht komt. Zoals u ziet heeft dus de enorme mogelijkheid tot vrije meningsuiting op het net een schaduwzijde. Het graag anoniem willen handelen, komt ook voort uit een beroep op de vrijheid van meningsuiting. Bepaalde groeperingen of personen hebben er belang bij dat niemand hun naam herkend omdat deze in verband zou kunnen worden gebracht met een bepaalde uiting of handeling. De reden om anoniem mening te uiten op internet kan dus gelegen zijn in duistere overwegingen.
De schaduwzijde van de openheid die het internet ons biedt heeft aanleiding gegeven tot discussies over beveiligingen van het systeem en daarmee als gevolg de discussie over privacybescherming. Onder invloed van deze maatschappelijke discussies, hebben zich op beleidsniveau en in de literatuur verschillende voorstanders gemeld van de introductie van een recht op anonimiteit. Tijdens de parlementaire behandeling van de Wet Bescherming Persoonsgegevens(WBP) kwam minister Van Boxtel hierop terug. Hij deed de toezegging te onderzoeken of het mogelijk is om burgers ten behoeve van de digitale communicatie met de overheid “anoniem of pseudocertificaten beschikbaar te stellen waarbij gegevens van de persoon losgekoppeld worden van de persoon zelf.(6) Een overgrote meerderheid is voorstander van absolute anonimiteit op het net. Dit komt omdat velen bang zijn voor het in gedrang komen van hun privacy door de moderne informatiseringtechnologieën. Internet biedt niet alleen de kansen om vrijuit te spreken over talrijke onderwerpen, het geeft ook het gevoel van ongekende vrijheid. Wat voor velen een doorslaggevende factor is. Toch moet de mogelijkheid tot betere beveiliging ter voorkoming van de negatieve gevolgen van het internet niet uit het oog verloren worden. Terrorisme en nazisme zijn geen licht besproken onderwerpen die we hun gang kunnen laten gaan omdat we voorstander zouden zijn voor meer anonimiteit en privacybescherming. Daarom komen tegenstanders van het voorstel over absolute anonimiteit met andere ideeën naar voren. In het kader van voorkomen is beter dan genezen schreef E.J.M. Ridderbeeks over het maken van onderscheid tussen preventieve maatregelen enerzijds en repressieve maatregelen anderzijds. Preventieve maatregelen worden genomen om schade als gevolg van risico’s te voorkomen. Repressieve maatregelen zijn gericht op het vaststellen van schade, het beperken van verdere schade en het herstellen van de oorspronkelijke toestand. Ridderbeeks kiest hierbij dus voor de preventieve maatregelen. Internet en Internetdiensten zijn voortdurend aan verandering onderhevig en leveren daarmee ook bij voortduring nieuwe bedreigingen op. De beveiligingsbugs in populaire webbrowsers die met regelmaat aan het daglicht komen zijn hiervan een goede illustratie. Met het nemen van repressieve maatregelen wordt het bestaan van nog niet bekende gevaren erkend en onderkend, en verschuift het accent van het voorkomen van schade naar het kunnen vaststellen en beperken van schade. (7) Voorbeelden van preventieve maatregelen zijn bijvoorbeeld hardware- en softwarecomponenten die het gehele systeem tegen virussen of gevaren van buitenaf beschermen. Ook bestaan er authenticatiemaatregelen die gericht zijn op het vaststellen van de identiteit van een communicatiepartner of van de echtheid van uitgewisselde informatie.
Zo zien we dat er twee stromingen ontstaan zijn in de opvattingen over anonimiteit op het internet. Een eventueel grondrecht op anonimiteit in het digitale tijdperk worden door de overheid wel in overwegingen meegenomen, maar de kans dat er een daadwerkelijke doorslag van de absolute anonimiteit komt is nihil. Een dergelijk recht is haast onhaalbaar omdat in vele uiteenlopende situaties in het dagelijkse leven zal moeten worden prijsgegeven: absolute anonimiteit is een illusie.(8)

Zoals besproken in dit artikel is er dus absoluut geen sprake van grenzeloze vrijheid van meningsuiting op het internet. De pseudoanonimiteit die wij aannemen als internetgebruikers zorgen ervoor dat wij hoe dan ook, met welke uitspraak of handeling dan ook, altijd en overal te traceren zijn. Nu er meer en meer opkomende negatieve gevolgen en gevaren van het internet zijn zal er meer discussie ontstaan over het aanscherpen van de regels en wetten met betrekking tot de anonimiteitkwestie. De privacykwestie zal ook altijd een grote rol blijven spelen in de discussie. Informatisering is zo’n sterk groeiend proces dat de overheid steeds meer een oogje in het zeil zal houden. Het is een grote waarschijnlijkheid dat de regels, normen en waarden over de vrijheid van meningsuiting zoals deze in onze democratische rechtstaat geregistreerd staan doorgevoerd zullen worden in het digitale systeem van het internet. De drang naar absolute anonimiteit zal een nooit beantwoorde vraag blijven. De pseudoanonimiteit die wij aannemen in het leven zal een vorm blijven van aller tijde.

Literatuurlijst

1 Castells, (2003)
2 Bovens, (1999), blz. 5
3 Roelofs, (2001)
4 Roelofs, (2001)
5 Prins, (2002), blz. 3
6 Prins, (2002), blz. 6
7 Ridderbeeks, (1998), blz. 7
8 Prins, (2002), blz. 7