Just in Time

Vraag aan tien Nederlanders hoe het met ze gaat, het antwoord is steeds vaker ‘druk druk druk.’ Dertig jaar gelden was het antwoord op deze vraag nog gewoon het ‘gaat goed’ of ‘het gaat slecht.’ Een paradoxaal verschijnsel als je bedenkt dat in deze tussentijd de informatietechnologie is ontwikkeld en deze voor steeds meer tijdbesparende machines in onze samenleving heeft gezorgd.

Van bellen, emaillen en internet werd verwacht dat zij tijdbesparend zijn. Waarom dan die overvolle agenda’s? Steeds meer gebruiken wij de ICT om deze drukke agenda’s af te werken of zijn onze agenda’s zo druk geworden door de ICT?

Bovendien kent het tijdstip waarop wij deze handelingen uitvoeren geen grenzen meer. Het Internet is immers altijd bereikbaar en de trend is dat de mens ook steeds meer bereikbaar is voor het Internet. Als gevolg van de informatisering is ons tijdritme aan het veranderen.

Zijn wij in staat om in deze 24-uurs samenleving nog een grens voor onszelf te stellen? Kunnen wij de informatie die de nieuwe technologie voortbrengt nog verwerken?

Met andere woorden: Leidt informatisering tot stress?

In onderstaand artikel wordt op deze punten uitgebreider ingegaan. Allereerst komt de netwerksamenleving aan de orde. Vervolgens het proces hoe wij beïnvloed worden door de nieuwe technologieën. Uitgebreider wordt in gegaan op de invloed van informatisering op de arbeidsmarkt. Als laatste zal er gekeken worden of er in onze samenleving nog plek is voor een momentje rust.

De netwerk samenleving

De wereldwijde verbindingen zorgen voor een dynamische omgeving

De tijd waarin wij nu leven wordt beschreven als de informatiesamenleving.

Een samenleving waarin de communicatie en informatietechnologie centraal staan. ICT is een verzamelnaam voor alle technologie waarin elektronische verwerking en overdracht van informatie centraal staat.(1)

Door Castells wordt deze samenleving ook wel omschreven als de netwerksamenleving.(2) Hiermee wordt aangegeven dat via de ICT een netwerk bestaat waarbij iedereen, die toegang tot het internet heeft, met elkaar in verbinding staat.

De financiële markt is een voorbeeld dat de snelheid en bereikbaarheid van het mondiale netwerk goed weergeeft. Volgens Castells veranderen door deze samenwerking van Technologie en sociale netwerken de begrippen tijd en ruimte.(3) De markt ontstaat op het moment dat de informatie elektronisch wordt uitgewisseld. Ben je niet bij deze “virtuele” uitwisseling dan ben je buiten de markt. Informatie is per minuut verouderd en behoort, zodra het is uitgewisseld, tot de verleden tijd. Hierdoor is er sprake van timeless time (tijdloosheid).(3) De tijd is als het ware ontdaan van zijn vastliggende volgorde. De geschiedenis en de toekomst zijn niet meer van belang. Het nu staat centraal. De e-mail vliegt immers in een paar seconden over de wereld.

Ook door de uitwisseling tussen verschillende domeinen en tijd systemen is een nieuw concept van tijd ontstaan. Groepen mensen vormen zich niet meer naar lokale gemeenschappen. Zij vormen zich nu rondom een functioneel netwerk. Dit functionele netwerk kent geen vaste plaats of tijd maar is mondiaal.

Lengkeek geeft aan dat ieder mens deel uit maakt van verschillende domeinen voor werk, vrije tijd, hobby’s etc. (4) De keus en verantwoordelijkheid ligt nu bij de mens zelf wanneer hij schakelt tussen deze ‘virtuele netwerken.’ Wij gaan hierdoor steeds meer leven in verschillende tijdsritmes naast elkaar, desynchronisatie.

De dynamische omgeving waarin wij ons staande moeten houden, levert door het verliezen van controle op de omgeving, vele onzekerheden op. Dit heeft tot het gevolg dat wij geen werkelijke rust meer kennen enkel een vorm van pseudorust.(5)

Infomania

Informatiestromen vragen om een continue alertheid

Via de informatietechnologie krijgen wij steeds meer informatie te verwerken. David Shenk gaf in 1997 al aan dat deze informatiestroom tot informatiestress zou gaan leiden, door hem infomania genaamd. (6) Het gebruik van e-mail heeft zich snel ontwikkeld. Belangrijk is het leren omgaan en het verwerken van e-mail. Dat dit voor veel mensen stress oplevert, blijkt wel uit het feit dat er zelf boeken en cursussen over het verwerken van emaillen worden gegeven… (8)

Er wordt van ons verwacht dat wij continue bereikbaar zijn, ook wel multiasking genoemd. (7)

Taken moeten tegelijkertijd worden uitgevoerd. Je moet hiervoor meerder dingen in de gaten houden. James Gleick geeft aan dat het idee dat er elk moment een telefoontje kan komen een gevoel van stress kan opleveren. (7)

Aan de ander kant kan het combineren van taken ook rust opleveren. Telefoontjes tussendoor doen, als je bijvoorbeeld op de bus staat te wachten betekent dat je daarna thuis rust hebt. Op deze manier wordt een nutteloos moment ingevuld.

Indien ons brein zich met meerdere dingen tegelijk bezig houdt, verliest het aan concentratie.(8) Als werknemers tijdens hun werk worden afgeleid, privé telefoontjes en e-mail kost het daarna 15 minuten voordat zij zich weer volledig met hun bezigheid controleren.

Een ander belangrijk verschijnsel is dat wij door de ICT de tijd anders gaan beleven. Door de verwachte snelheid en efficiëntie van ICT wordt tijd een schaars goed. Wachten of een vertraging leidt dan tot een gevoel van stress of agressie. Dit verschijnsel staat bekend onder de naam Technology Related Anger (TRA).Wachten op de toegang tot een internet-pagina of het vastlopen van de computer zijn hier voorbeelden hiervan. (9)

De arbeidsmarkt

Flexibiliteit in een 24-uurs economie

Een van de meest sprekende voorbeelden waar de tijdsorde aan het veranderen is, speelt zich af op de arbeidsmarkt. De ICT heeft alle lokale markten met elkaar verbonden in een mondiaal netwerk. Om op deze markt te kunnen concurreren is een 9.00 uur tot 17.00 uur mentaliteit niet voldoende. Het ontstaan van een 24uurs economie heeft de volgende oorzaken. (10)

Allereerst is de economische concurrentie sterk toegenomen. Arbeid wordt, als het mogelijk is verplaats naar landen waar de lonen lager zijn.

Ten tweede zijn ook onze behoeftes zich gaan aanpassen aan de ICT. Er wordt een onmiddellijke bevrediging van de behoeften verwacht. Bedrijven moeten op ieder moment van de dag hun diensten kunnen aan bieden. Of je nu overdag of s’nachts achter Internet zit, het abonnement van een krant kan je elk moment van de dag afsluiten. Producten worden op ieder moment van de dag op de geplande tijd overal ter wereld gebracht via de Just in Time systemen. (11) Als laatste zijn bepaalde machines niet stop te zetten en vragen deze dus logischerwijs om een efficiënte en continue bezetting.

ICT zorgt op de arbeidsmarkt voor een productievere tijdsbesteding. Dit kan zowel door een stijging van de arbeidsproductiviteit, als door flexibelere werkdiensten.

Flexibilisering van de arbeidstijden is een belangrijk gevolg van de nieuwe technologie.

Doordat steeds meer werk via internet wordt gedaan kan het werk op alle momenten van de dag plaats vinden. Bij telewerken is de werknemer zelfs niet meer afhankelijk van zijn werkplek en kan hij thuis werken. Kraan en Dhondt geven aan dat men bij telewerken hoofdzakelijk op de output van het afgeleverde werk afgerekend wordt. Door de laptop en de telefoon blijkt het dat mensen steeds meer uren gaan overwerken. (12)

Flexibilisering kan indien de werknemer de tijden zelf mag aangeven een gevoel van ruimte geven. De werknemer is dan zelf in staat zijn tijd tussen werk en vrije tijd in te delen. Als de werkgever om de flexibilisering vraagt, kan het juist leiden tot een onregelmatig leven, waardoor het lastig is werk en privé op elkaar af te stemmen.

Om het gebruik van ICT efficiënt te maken is het belangrijk dat het productieproces hierop wordt ingericht. Bovendien is het noodzakelijk dat de werknemer leert om te gaan met ICT. Juist in deze beginfase kan het werken met ICT stress bevorderen. (13)

Om goed te kunnen omgaan met de ICT is vraag naar een nieuw soort arbeid. Castells noemt dit zelfprogrammeerbare arbeid.(14) De nieuwe economie vraagt om hoger opgeleide personen die in staat zijn om kennis om te zetten in nieuwe kennis. Deze groep werknemers heeft niet meer gedurende hun hele leven dezelfde baan. Vaak werken zij voor projecten en delen ze zelf hun tijd in. Deze groep werknemers houdt zich voornamelijk met complexe werkzaamheden bezig. Deze groep werknemers is het meest gevoelig voor stress door ICT. (13)

Deze groep werknemers is sterk groeiende aangezien er een grote vraag is naar mensen die met de informatietechnologie kunnen werken. Steijn geeft aan dat juist bij deze werknemers veel wordt gedaan op het gebied van Human relation management. (13) Waarbij geleerd wordt de technologie gericht toe te passen. Hieruit blijkt dat technologie niet alles bepalend is, maar dat de menselijke factor wel degelijk meespeelt. (Zie: Weblog Wordt ons leven bepaald door de tirannie van de Technologie.)

Door de ICT hebben wij te maken met steeds meer tijdsbesparende machines. Verwacht werd dat door het productieproces efficiënter in te richten er meer vrije tijd zou ontstaan. Door aan de hoge eisen van deze tijd te voldoen, gaat het extra verdiende geld vooral uit naar tijdbesparende machines voor in de privé tijd dan naar minder uren werken. (15)

Het ontstaan van flexibilisering van werktijden is niet alleen een gevolg van de ICT ontwikkelingen. Al eerder werd aangegeven dat globalisering zorgt voor flexibele arbeidstijden. Een derde factor is de individualisering. Het zelf kunnen indelen van werk en vrije tijd breng een grote vorm van autonomie met zich mee.

Onderstaand figuur laat zien hoe deze ontwikkelingen elkaar versterken en de tijdsindeling veranderen. (16)

[volgt]

Een momentje rust?

Collectief meedoen met de informatisering

Is er dan geen mogelijkheid om te onthaasten? Volgens de structuur theorie van Anthony Giddens wordt het individu gestuurd door een sociale structuur. (17) Tegelijkertijd ontstaat de sociale structuur door het individu. Wij hebben dus het gevoel dat wij continue de telefoon en e-mail moeten beantwoorden. Door niet mee te doen, ontstaat hierdoor het gevoel van onmacht en stress. Indien wij allemaal een e-mail vrije dag nemen, (geëxperimenteerd door Deloitte & Touch met betrekking tot de interne communicatie) kan het wel het gewenste effect opbrengen.

Conclusie

De centrale vraag of informatisering tot stress leidt, is moeilijk met bewijs te onderbouwen.

Verwant aan het informatiseringproces zijn de globalisering en individualisering Op veel gebieden lopen deze processen door elkaar heen. Hierdoor is lastig te meten wat de belangrijkste stressbron is.

Zoals uit de praktijk blijkt, kan ICT helpen bij onze drukke agenda’s. Door de ICT hebben wij meer vrijheid gekregen om onze eigen tijdschema’s in te plannen.

Over het algemeen wordt gesteld dat als wij zelf de vele informatie die op ons afkomt als noodzakelijk en nuttig beschouwen, dit niet als een probleem ervaren wordt. Ditzelfde geldt voor de flexibilisering van de arbeidstijden. Indien de persoon het zelf noodzakelijk vindt zal het niet extra stress met zich mee brengen. Duidelijk is te zien dat de grens hoeveel informatie wij kunnen verwerken vooral bij ons zelf ligt. Hieruit komt voort dat de nieuwe technologie niet alles bepalend, is maar dat er wel degelijk sprake is van een sociaal deterministische factor, waarbij de mens zelf bepaalt hoeveel infomania hij verwerkt. Als alle informatie ons dan toch te veel wordt, is het idee van een e-mail vrije dag zo slecht nog niet.

1 Hoekstra, T. e.a., (2001), pag. 33

2 Castells,M. 2003, pag. 13

3 Castells,M. 2004, pag.198-203

4 Lengkeek, 2004, blz 15 http://library.wur.nl bekeken op 24-10-07

5 Rietveld, W. (2006) blz.13 http://www.dehora.nl bekeken op 19-10-07

6 Shenk, D. (2007) www.slate.com bekeken op 24-10-07

7 James, G. (2001). pag. 32-64

8 Hulst, D. geciteerd in Klaver, M.(2007) pag.1

9 Hoekstra, T. e.a., (2001), pag 37

10 Rijntjes, G.J.P. en Oren. G. (1997), pag.7

11 Haegens,K.(2007) pag.2

12 Hoekstra, T.e.a (2001) pag.87

13 Batenburg, R pag.4 bekeken op 26-10-07

14 Castells, M.(2003), pag.102

15 Hoekstra, T. e.a., (2001), pag 29

16 korte,T. (1997) pag. 167

17 Anthony Giddens, geciteerd in Lengkeek (2004), blz http://library.wur.nl bekeken op 26-10-07

Literatuurlijst

Boeken

• Castells, M. (2004). The Network Society. Cheltenham UK: Edward Elgar Publishing Limited.
• Castells, M. (2003). De melkweg van het internet. Amsterdam: Uitgeverij Van Gennep
• Gleick, J.(2002) In een flits, de invloed van de technologie op ons dagelijks doen en denken. Amsterdam: Ambol/Anthos
• Hoekstra, T.(2001) Een nieuwe economie, een bevrijdende tijd?,Kampen, Kok (in samenwerking met Kerk en Wereld, Driebergen)
• Korte, de, T. Strijd om de tijd, de organisatorische gevolgen van de 24-uurs economie. ( 1997). ’s-Gravenhage: Delwel
• Rijntjes, G.J.P. en Oren, G. (1997).Tijd, geen tijd voor de 24-uurseconomie, het economische gevecht met de tijd. Epe: Stichting maatschappij en onderneming

Artikelen

• Haegens, K. (2007).De strijd om vrije tijd; De nieuwe sociale kwestie: Tijd. De Groene Amsterdammer, (28-29) ,33-35
• Klaver,M. (2007)Orgie van mails zorg voor stress; Continue stroom van elektronische werkgevers leidt werknemers af. Media, september, 20-22

Internet

• Lengkeek,J.2004. Ontwerpen als ingreep in tijd en ruimte. bekeken op 24-10-07

http://library.wur.nl/wasp/bestanden/LUWPUBRD_00336921_A502_001.pdf

• Rietveld, W.Stichting Biowetenschappen en Maatschappij. (2006). De 24-uurs mens waar economie en biologie van tijd tot tijd botsen, Drukkerij Groen bv. bekeken op 19-10-07 http://www.dehora.nl/files/negentotvijfcultuur.pdf
• David Shenk, (2007) The E decade, Slate, http://www.slate.com/id/2171128 bekeken op 24-10-07
  Steijn, B. (2002),‘Winnaars en verliezers in de informatiesamenleving’, in: Batenburg, R. et al. (red.),Arbeid en ICT in onderzoek, Utrecht: Lemma, pp. 59-74. bekeken op 26-10-07 https://ep.eur.nl/bitstream/1765/707/1/BSK015.pdf